د طالبانو د نیوکو پر وړاندې حساسیت د تاریخي شالید له مخي د پوهیدو وړ دی، خو دوامداره واکمنولي د نیوکو د منلو وړتیا او د کورني تفاهم غوښتنه کوي. رغوونکې نیوکه د فکري ګډون نښه ده، نه د دښمنۍ. هېڅ واکمن جوړښت، که هر څومره د نېکو نیتونو ادعا ولري، بشپړ نه دی، او پرلهپسې سمون او بیاکتنې ته اړتیا لري.
د شریعت تر نامه لاندې د بیان د آزادۍ ځپنه؛
د طالبانو جزایي اصولنامه ، د زورواکي واکمنۍ او اسلامي لارښوونو ترمنځ ننګونه
د طالبانو د عدلیې وزارت د خپلو قوانینو او اصولنامو پر هر ډول نیوکې د جرم اطلاق اعلان کړ، چې دا د یو بی قيده واکمنۍ او تړلي واکمن جوړښت د ټینګښت پر لور بل ګام بلل کېږي. دغه ډله د دې په ادعا چې قوانین یې له اسلامي شریعت او د حنفي فقهې له تفسیرونو سره بشپړ سمون لري، هر ډول پوښتنه او اعتراض نه یوازې ناقانونه، بلکې د دین پر ضد عمل ګڼي. دا کړنلاره ښيي چې دا اقدام نه یوازې د انسان د بنسټیزو حقونو، په ځانګړي ډول د بیان د آزادۍ څخه ښکاره سرغړونه ده، بلکې د اسلامي دود له هغو بنسټیزو ارزښتونو سره هم بشپړ ټکر لري چې پر عدالت غوښتنه، د نصیحت منل او اجتهاد ولاړ دي. نوې جزایي اصولنامه د منظم تبعیض په قانوني کولو سره د اسلام استازولي نه کوي، بلکې یو طبقاتي او منځنۍ پېړۍ ته ورته واکمن جوړښت بیا راژوندی کوي چې مشروعیت یې یوازې د هر مخالف غږ په ځپلو ساتل کېږي.
د طالبانو وروستۍ ادعا چې د دوی له قوانینو نیوکه «جرم» دی، د دې ډلې د واکمنۍ په بهیر کې یو ډېر خطرناک پړاو دی. دا اقدام یوازې یو سیاسي پرېکړه نه ده، بلکې هڅه ده چې د یوې ځانګړې ډلې متنونو او تفسیرونو ته ځانګړی سپيڅلتيا ورکړل سي او تر خپلې واکمنۍ لاندې ټولنه له فکري او انتقادي وسایلو بېوسه کړل سي. طالبان د قرآن، سنت او د حنفي فقهې د مستندو کتابونو په حواله، او د شریعت سره د هر ډول ټکر د نشتون په ادعا، هڅه کوي یو واحد، نهپوښتېدونکی تفسیري واک رامنځته کړي. دا لیکنه دغه ادعا او کړنلاره هم د اسلامي دین د بنسټونو له نظره او هم د بشري حقونو او د معاصرې واکمنۍ د اخلاقو له پلوه ننګوي، او څرګندوي چې د نیوکو ځپنه د ځواک نښه نه، بلکې د بنسټیزې کمزورۍ څرګندونه ده.
اسلام سپېڅلی دین د تعقل، پوښتنې او په نېکۍ د امر کولو او د بدۍ څخه د منع دین دی. په یوه حدیث کې راغلي دي:
«ثلاث لا یغل علیهنّ … و النصیحةُ لائمة المسلمین.»
د دې روایت موخه هغه سالمې او خیرغوښتونکې نیوکې دي چې شخصي غرض او حسد پکښې نه وي، بلکې د ټولنې د سمون او د واکمنانو او مسؤلینو د اصلاح لپاره وي. د «نصیحت» مفهوم، یعنې د واکمنانو خیر غوښتنه، د دین له بنسټیزو ستنو څخه ګڼل سوی دی، او د اسلام پیغمبر ﷺ خپله هم تل د پوښتنو او ان نیوکو هرکلی کاوه. راشدو خلفاوو هم په ګڼو مواردو کې په عامو غونډو کې پوښتنې او حسابورکونه منله. د اسلامي فقهې په تاریخ کې د اجتهاد بډایه دود د علماوو د نظر اختلاف، علمي څېړنې او د دیني نصوصو د ژور فهم پر بنسټ ولاړ و. دا اعلان چې یو ځانګړی تفسیر (د طالبانو له نظره د حنفي فقهې ځانګړې قرائت) یوازینی سم او نهنیوکېدونکی تفسیر دی، د قانون جوړونې په برخه کې د شرک بڼه لري، ځکه مطلق واک له الله تعالی اخلي او د بشر محدود او تاریخي پوهې ته یې منسوبوي. ګڼ احادیث د خلکو د ستونزو د کمولو او د زمان او مکان د مصلحتونو د مراعت پر اړتیا ټینګار کوي. هغه اصولنامه چې مطلق ځانرأیي بیا راژوندۍ کوي او تاوتریخوالی بنسټیزوي، څنګه کولای سي له دغو بنسټیزو اصولو سره سمون ولري؟
له بلې خوا، موږ په داسې دوره کې ژوند کوو چې د بشري حقونو موضوع د نړیوالو قوانینو له نظره نه سي له پامه غورځول کېدای. د نیوکو جرم ګڼل د بشري حقونو د نړیوالې اعلامیې د نولسمې مادې (د بیان او عقیدې آزادي) څخه ښکاره سرغړونه ده. تر دې ژوره ستونزه د هغو قوانینو په منځپانګه کې ده چې پرې نیوکه کېږي؛ یعنې د غلامۍ د بڼو بیا راژوندي کول، د ښځو او مذهبي اقلیتونو (په ځانګړي ډول شیعهګانو) پر وړاندې د تبعیض بنسټیزول، او د یوې طبقوي ټولنې جوړول. دا کړنې نه یوازې د بشري حقونو له معیارونو سره په ټکر کې دي، بلکې د انسان له ذاتي کرامت سره هم، چې اسلام پرې ټینګار کړی دی:
«وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ»
دغه قوانین کړاو، محرومیت او منظمې بېعدالتۍ ته نظري بڼه ورکوي، او د نیوکو ځپنه د همدې کړاو د پټولو او عادي کولو هڅه ده.
د سیاسي اند له نظره، د نیوکو زغمل د هر واکمن جوړښت د روغتیا نښه ده. زور واکه واکمني د وېرې او چوپتیا په رامنځته کولو سره خپله دنننۍ کمزوري او د ولسي منلو نشتوالی پټوي. د طالبانو دا اعلان ښيي چې هغوی د خپلو تحمیلي قوانینو او د افغانستان د ټولنې د غوښتنو، دودونو او مصلحتونو ترمنځ له ژور واټن څخه ښه خبر دي. دا اقدام د دغو قوانینو د ولسي مشروعیت د نشتوالي غیرمستقیم اعتراف دی.
عادل واکمن جوړښت نیوکه د ځانسمون د لارې په توګه مني، نه د ګواښ په توګه.
د طالبانو دا کړنلاره د نړۍ د اسلامضد خوځښتونو لپاره تر ټولو لوی خدمت دی. هغوی د سختو، تاوتریخوالو او منځنۍ پېړۍ ته ورته تفسیرونو په تپلو او د هر مخالف غږ په ځپلو سره دا ناسم انځور پیاوړی کوي چې ګوندې اسلام له استبداد، زغمنشتوالي او د بشري حقونو له نقض سره مساوي دی. دا په داسې حال کې ده چې د تاریخ په اوږدو کې زرګونه مسلمان عالمان او اصلاحغوښتونکي د دین پر عادلانه، عقلاني او د انساني کرامت پر بنسټ ولاړ تفسیر ټینګار کړی دی. طالبان د خپل انحصار له لارې نه یوازې د افغانستان خلک، بلکې خپله اسلامي دین هم زیانمنوي.
د طالبانو دا ادعا چې د دوی له قوانینو نیوکه جرم ده، له هر ډول دیني، حقوقي او اخلاقي بنسټ څخه تشه ده. دا یوازې یو سیاسي تدبیر دی چې د یو نه ځواب ورکونکي او بی قيده واکمن جوړښت د بقا لپاره کارول کېږي؛ هغه واکمني چې مشروعیت یې د ولس له رضایت څخه نه، بلکې د زور او ځپنې څخه اخلي. د اسلام له نظره، د ظالم واکمن نیوکه نه یوازې جرم نه ده، بلکې یو شرعي مسوولیت او د بدۍ د منع څرګند مصداق دی. د بشري حقونو له نظره، د بیان آزادي د آزادې او عادلانه ټولنې بنسټ دی. او د سیاسي عقل له مخې، هغه نظام چې نیوکه نه مني، له فساد څخه خوندي نه دی؛ بلکې فساد او زوال ته محکوم دی.
نړیواله ټولنه، د اسلامي نړۍ خپلواک دیني بنسټونه، او د افغانستان دننه ویښ وجدانونه باید په لوړ غږ د اسلام دا ښکاره تحریف او د بشري حقونو دا ستره سرغړونه وغندي. تاریخ ښيي چې هېڅ دیوال د بندیز په زور نه سي کولای د حق او عدالت غوښتنې غږ د تل لپاره چوپ کړي. د مطلق ځانرأیۍ پر وړاندې نیوکه جرم نه ده؛ بلکې د رښتیني اسلام، د انساني کرامت او د هېواد د راتلونکې دفاع ده.
دا نیوکه د پخوانیو جمهوري حکومتونو د تائید معنا نه لري. د کرزي او غني دورې، په ځانګړي ډول د غني واکمني، له منظم فساد، قومپالنې او اداري ناتوانۍ ډکې وې، چې د ولسي باور د له منځه تلو او د طالبانو د بېرته راګرځېدو لپاره یې زمینه برابره کړه. هغوی ولسواکي په تش ننداره واړوله او «جمهوریت» یې یوازې یو بېمنځپانګې نوم پرېښود، له همدې امله طالبان ځان د هغوی پر وړاندې غوره بولي.
اصلي پوښتنه دا نه ده چې کوم واکمن جوړښت «کم بد» و. بنسټیزه پوښتنه دا ده چې ایا افغانستان یوازې د بد او بدتر ترمنځ د انتخاب حق لري؟ دا نیوکه د درېیمې لارې په لټه کې ده؛ یعنې داسې واکمني چې هم د تېر له تېروتنو زده کړه وکړي او هم د نننۍ متنوع ټولنې اړتیاوو ته ځواب ووایي.
د طالبانو د نیوکو پر وړاندې حساسیت د تاریخي شالید له مخي د پوهیدو وړ دی، خو دوامداره واکمنولي د نیوکو د منلو وړتیا او د کورني تفاهم غوښتنه کوي. رغوونکې نیوکه د فکري ګډون نښه ده، نه د دښمنۍ. هېڅ نظام، که هر څومره د نېکو نیتونو ادعا ولري، بشپړ نه دی، او پرلهپسې سمون او بیاکتنې ته اړتیا لري.
دا لیکنه د تفکر بلنه کوی : څنګه کولای سو د تېر له ټولو تجربو، که د جمهوري دوري وي او که د طالبانو پخوانۍ دوره ، تر څو یو عادلانه، باثباته او ځواب ویونکی نظام جوړ کړو؟ خبرې اترې کولای سي یوه پل وي د هغو حل لارو موندلو لپاره چې د ټولنې په ټولو برخو کې پراخه مشروعیت ولري.
