ليکوال: م. کهريزنوی
۷ د ثور ۱۳۵۷ د هېواد دروازې د شوروي لښکرو پر لور پرانېستلی، او ۸ ثور ۱۳۷۱ که څه هم د کمونيستي نظام پای وو، خو د کورنيو ويجاړوونکو جګړو پيل هم ورسره وسوو. دا ليکنه ښايي چي څنګه د افغانستان د وګړو جهاد د کودتا او اشغال پر وړاندي، د واک له معادلې څخه د وګړو لیرې کول، د سيمهييزو لاسوهنو او د يو ټولشموله ملي پروژې د نشتوالي له امله ونه توانېد چي يو تلپاتې لاسته راوړنه رامنځته کړي. د جهاد تجربه بايد له يو «احساسي او تقابلي روايت» څخه د «راتلونکي دولت جوړونې د زدهکړې سرچينې» ته بدله سي.
د افغانستان معاصر تاريخ د دوو زخمي روايتونو تر منځ ساه اخلي؛ يو د سردار داوود خان د نظام سقوط په ۷ د ثور ۱۳۵۷ او بل د مجاهدينو له خوا د کابل نيول په ۸ ثور ۱۳۷۱. دواړو پړاوونو د وګړو مستقيم غبرګونونه راوپارول (د کمونيستي نظام او د شوروي د اشغال پر وړاندي جهاد)، خو دواړه د «واکمنۍ وروسته پړاو» په ناکامۍ پای ته ورسېدل.
اساسي پوښتنه دا ده چي ولې هغه وګړي چي د بهرنۍ سلطې د آزادۍ لپاره يې قربانۍ ورکړې، ونه توانېدل يو ټولشموله او پياوړی دولت جوړ کړي؟ ځواب بايد د مدني بنسټونو په ليري کولو، د حزبي او قومي روايتونو په غلبه، او د ملي خبرو اترو د اخلاقو په نشتوالي کي ولټول سي.
له ټولنيز نظره، د سردار داوود خان دولت که څه هم خپلواکپال وو، خو د واک تمرکز او د منابعو د عادلانه وېش په نظر کې نه نيول د نارضایتۍ زمينه برابره کړې وه. خو د افغانستان د خلق ديموکراتيک ګوند له خوا د ۷ د ثور کودتا يوازې د نظام بدلون نه وو؛ بلکې د افغانستان د ټولنې د اجباري مهندسي پيل وو، د يو وارد سوي ايډيولوژۍ پر بنسټ. له ټولنيز اړخه، د چټکو اصلاحاتو عملي کېدل او د قومي مشرانو لیری کېدل په ځانګړي ډول د حفيظ الله امين په دوره کي (د امريکا جاسوس)، د ولسي مقاومت سبب سوو او دې مقاومت د يو «نامتقارن جهاد» بڼه غوره کړه، چي پکښې وګړي ـ نه سياسي ګوندونه ـ د مقاومت اصلي محور وګرځېدل.
د شوروي او د هغه د تابع حکومت ستره ستراتيژيکه تېروتنه دا وه چي د وګړو مقاومت يې يو فرعي خطر باله، حال دا چي ۷ د ثور د معاصر تاريخ د مقاومت په يوې بنسټیزه وړتیا بدل سوو. تریخ پيغام دا دی چي هر بهرنۍ لاسوهنه که هر ډول ايډيولوژيک پوښ ولري، په پای کي د «هويتي غبرګون» سبب ګرځي.
۸ د ثور ۱۳۷۱ له نظامي اړخه يو بريالی عمليات وو: د نجيبالله د حکومت سقوط، د شوروي حضور پای، او د کمونيزم د نښو له منځه تلل. خو په همدې وخت کي يوه «فلسفي ماته» رامنځته سوه، ځکه مجاهدينو د هېواد د ادارې لپاره هيڅ طرحه نه لرله. د ګوندونو تر منځ د ټولنيز قرارداد نشتوالی، د ويجاړو زېربناوو د بيا رغونې لپاره د اقتصادي پلان نشتوالی، او د «جګړې د غنيمت منطق» غلبه د «مدنيت د اخلاقو» پر ځای کابل د نيابتي جګړو صحنه وګرځوله.
تر ټولو لويه غمېزه دا وه چي د شوروي پر وړاندي د بري خوږوالی د کورنيو جګړو په تريخوالي کې له منځه ولاړ. هغه افغانان چي په جهاد کي يې بنسټيز رول درلود، د جګړې وروسته پړاو کي له معادلې څخه ليري سول. په نتيجه کي ۸ د ثور هغه ورځ وګرځېده چي «آزادي راغله»، خو «پياوړی او ولسي دولت» رانغلي.
د افغانستان د مقاومت اسنادي شننه ښايي چي هغه بنسټيز عامل چي جهاد يې بريالی کړ «وګړي وو، نه ګوندونه».
د مجاهدينو ګوندونو په جګړه ييز ډګر کي اغېز درلود، خو د قومي او مذهبي بېلابېلتوب د سمبالښت او د نوې دولت جوړونې په برخه کي ناکام سول. نن ورځ د ۷ او ۸ د ثور هر ډول بيا لوستل چي يوازې د يوه لوري ستاينه يا د بل لوري بدنامي وي، د تاريخ څخه سياسي ناوړه ګټه اخيستنه ده.
راتلونکی نسل باید له دې تجربې څخه دوه اصول زده کړي؛ لومړی دا چې مقاومت د «د بریا له ورځې وروسته» د ملي طرحې له نشتوالي سره، د کورنۍ جګړې پر لور د بدلېدو وړتیا لري؛ او دوهم دا چې بهرنی لاسوهنه، د هر ډول پوښ لاندې وي—که کمونیزم وي، که د سیاسي اسلام په نوم وي، او که وارداتي ډیموکراسي وي—تر هغو چې وګړي د پرېکړې په مرکز کې نه وي، د نوې تړلتيا سبب ګرځي.
د ۷ او ۸ د ثور تاريخ موږ ته دا نه راښايي چي له چا څخه کرکه وکړو، بلکې دا راښايي چي که ملي طرحه ونه لرو، هره جګړه ييزه بريا په سياسي غمېزې بدلېږي. د افغانستان د مظلوم ملت جهاد د بهرنۍ سلطې پر وړاندي د بشريت په حافظه کي په وياړ ثبت سوی دی، خو دا وياړ هغه وخت دوام مومي چي له «احساسي قهرمانپالنې روايت» څخه د «ټولشموله دولت جوړونې د ښوونيز سرمشق» ته بدل سي.
راتلونکی نسل که د مجاهدينو له تجربې دا زده نه کړي چي «له بريا وروسته بايد د جګړې خونه د فکر خونې ته بدله کړو او ټوپک قلم او قانون ته وسپارو»، نو بيا به هم د بهرنيو پانګونو او قومي او ګوندي روايتونو قرباني کېږو.
په ياد دې مو وي: ريښتني بريا هغه وخت رامنځته کېږي چي افغانستان د جګړې د قهرمانانو پر ځای خپل سولهپال وګړي قهرمانان وبولي.
د ملي خبرو اترو لپاره او د تاوتريخوالي د بيا تکرار د مخنيوي په موخه، تاريخ د غچ د ډګر په توګه نه، بلکې د دولت جوړونې د زدهکړې د کارخونې په توګه بيا ولوستل سي.
