ليکوال: ز. نظري
۷ او ۸ ثور د افغانستان په معاصر کلیز کي يوازې دوه نېټې نه دي، بلکې د قدرت او د هغې د سقوط دوه متضاد روایتونه دي. يوه د شوروي اتحاد پورې تړلي د کمونیستي حکومت پيل دی، او بله د هغه نظام پای او کابل ته د مجاهدينو ننوتل دي. خو هغه څه چي دا دواړه پېښې سره نښلوي، د يوې غمېزې تکرار دی: پر بهرني دښمن بريا، خو د کمزوري مديريت، د ملي اجماع د نشتوالي او سيمهييزو لاسوهنو په وړاندې ماته.
د افغانستان تاريخ په وروستيو لسيزو کي له هغو مهمو بدلونونو ډک دی چي هر يو يې کېدای سوای د ثبات پيلامه وای، خو د کورنيو او بهرنيو لاملونو له کبله په ناورین بدل سوو. د ۱۳۵۷ کال ٧ د ثور کودتا د سردار داوود جمهوريت نسکور کړ او افغانستان يې د شوروي او لوېديځ د سړې جګړې لوبې ته داخل کړ. په مقابل کي، د ۱۳۷۱ کال د ثور اتمه د کمونيستي نظام پر وړاندي د مجاهدينو بريا ثبت کړه، خو د دولت جوړونې پر ځای يې کورنۍ جګړې او د پلازمېنې سقوط راوړ. مهمه پوښتنه دا ده:
ولې هغه خلک چي د لږو امکاناتو سره د شوروي په څېر زبرځواک پر وړاندي ودرېدل، و نه توانېدل چي تر بري وروسته يو ثابت نظام جوړ کړي؟ ځواب بايد د بنسټيزو ادارو په کمزورۍ، د پراخې رهبرۍ په نشتوالي او له سيمهييزو پولو هاخوا مداخلو کي ولټول سي.
د شوروي پر وړاندي جهاد په افغانستان کي د مقاومت ګډ هويت پياوړی کړ. د هغه مثبت ميراث دا وو چي د بهرنۍ واکمنۍ پر وړاندي ملي اراده راڅرګنده سوه، ديني او ملي پوهاوی زيات سوو، او د نړۍ د اسلامي تاريخ په يوه ستره بريا کي ثبت سوو. له دې روحيې پرته، شوروي ماتې امکان نه درلود.
خو اصلي ستونزه د بريا وروسته پيل سوه. د مجاهدينو ډلې له اساسي بنسټيزو عناصرو بېبرخې وې، او د جګړې وروسته د يو منظم او اصولي دولت جوړونې د پلان د نشتوالي له امله، د دوی لپاره د بيا رغونې پر ځای د غنايمو او قدرت وېش لومړيتوب سوو. د يوه ملي او ټولګډونه دولت د جوړولو پر ځای، د ګوندونو قبيلوي او قومي نظام د قدرت پر جوړښت واکمن سوو، او په همدې ترڅ کي د قدرت اخلاق هم د نظامي غلبې قرباني سوو؛ يعنې زغم، خبرې اترې او سياسي زغم د زور او تاوتريخوالي ځای ونيوي.
خو هغه درسونه چي ترې اخيستل کېدای سي دا دي: په ډګر کي بريا، بې له دې چي د جګړې وروسته د حالت د سم مديريت بريا هم ورسره وي، په کورنۍ جګړه بدلېږي. جهاد که د راتلونکي د جوړولو لپاره له يو تمدني پلان څخه بېبرخې وي، نو يوازې په تاريخي حافظه کي پاتې کېږي، خو د عملي بېلګې په توګه نه بدلېږي. راتلونکی نسل بايد جهاد يوازې د نظامي معنا له مخې ونه ګوري، بلکې هغه د قانون، بنسټونو او عدالت د جوړولو لپاره د فرهنګي جهاد په توګه بيا تعريف کړي.
۷ او ۸ ثور بايد د يوه څو پوړيز تاريخي تجربې په توګه بيان سي؛ نه يوازې تور مطلق او نه سپين مطلق.
لومړی پوړ: د اشغال پر وړاندي مقاومت (د ویاړ وړ).
دوهم پوړ: د سولې او يوه ټولګډونه دولت د رامنځته کولو ناتواني (د عبرت وړ).
دريم پوړ: د بهرنيو لاسوهنو رول (هم د شوروي، هم د پاکستان او هم د لوېديځ).
يو اړخيز روايت (چې يوازې د مجاهدينو ستاينه وي يا يوازې د ۷ د ثور غندنه) د تېروتنو د تکرار سبب کېږي. هغه څه چي افغانستان نن ورته اړتيا لري، د جهادي دود له دننه څخه خپلنيوکه ده، نه د هغه انکار.
د افغانستان د خلکو جهاد د بهرني سلطې پر وړاندي يو لوی حرکت وو، خو د مديريت کمزوري او بهرنيو لاسوهنو د دې مخه ونيوله چي يو دوامدار او پايدار لاس ته راوړنه ترې جوړه سي.
راتلونکی نسل بايد له دې تجربې څخه د يو باثباته راتلونکي د جوړولو لپاره ګټه واخلي.
دا پيغام دوه ډول ناسمې ليدلوري نقدوي: يو هغه رومانتيک ليدلوری چي د تېر ټولې تېروتنې له پامه غورځوي، او بل هغه بدبينانه ليدلوری چي د جهاد ټوله تجربه بېارزښته ګڼي. دا دواړه ليدلوري په بشپړ ډول ناسم دي.
نننی او راتلونکی نسل بايد له ۷ د ثور څخه د کودتا او بهرنۍ تړلتيا پر وړاندي هوښياري زده کړي، او له ۸ د ثور څخه د ملي اجماع په اړتیا او د بېاتفاقۍ څخه مخنيوي کول زده کړي.
د افغانستان ننني او راتلونکي نسلونه که يوازې د تاريخ پر ماتم بوخت وي يا د تکراري روايتونو تر اغېز لاندې وي، نو د هماغه برخليک د تکرار له ګواښ سره مخ دي. د ۷ او ۸ د ثور عبرت په يوه جمله کي دا دی: هېڅ نظامي بريا د ملي دولت جوړونې له يوې ټولګډونه طرحې پرته دوام نه سي کولای، او هېڅ انقلاب د سياسي زغم له اخلاقو پرته په يوه نوي زورواکي نه بدلېږي.
افغانستان نن د تېر وخت د اتلپالنې پر ځای هغو بنسټونو ته اړتيا لري چي د وسلې پرته اختلافات حل کړي. د راتلونکي نسل لپاره رښتينی جهاد د عادلانه اساسي قانون لپاره جهاد دی، د ټولګټو زدهکړو لپاره هڅه ده، د فساد پر ضد مبارزه ده او د ملي خبرو اترو فرهنګ دی. تر هغو چي موږ د ۷ او ۸ ثور پېښو ته يوازې د «تورې ورځې» او «د وياړ ورځې» په سترګه ګورو، خو د هغوی د مديريت درسونه له پامه غورځوو، هماغه بېپايه جګړه به په بېلابېلو بڼو بيا بيا تکرارېږي.
د افغانستان تاريخ د داسې نسل په تمه دی چي نه يوازې فاتح مجاهد وي او نه يوازې قرباني؛ بلکې د هوښيار، ولسپال او د اخلاقي اصولو پابند مدير په تمه دی، چي وپوهېږي: حقيقي بريا د داسې دولت جوړول دي چي بيا هېڅکله د ۷ ثور کودتا او د ۸ ثور د کورنۍ جګړې ښکار نه سي.
