ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد در امور حقوق بشر افغانستان، در تازه ترین اظهارات خود تأکید کرده است که سیاست ممنوعیت آموزش دختران در افغانستان، اشتیاق دختران به یادگیری را نه تنها کاهش نداده، بلکه آنان را مصمم‌تر کرده است. این سخنان، پرده از یک پارادوکس بنیادین برمی‌دارد: رژیمی که با زور و ارعاب می‌کوشد نادانی را نهادینه کند، خود ناخواسته به مهم‌ترین عامل بسیج اجتماعی علیه خویش بدل شده است.
گزارش ریچارد بنت سه محور اساسی را برجسته می‌کند که هر یک به تنهایی می‌تواند بنیان مشروعیت ادعایی طالبان را به چالش بکشد:
نخست، رابطه معکوس سرکوب و اشتیاق آموزشی. بنت تصریح می‌کند که «وقتی آموزش برای دختران ممنوع می‌شود، اشتیاق آنان به آموزش افزایش می‌یابد» و این اشتیاق در حال حاضر حتی از دوره جمهوریت نیز بیشتر است. این جمله کوتاه، مهم‌ترین شکست راهبردی طالبان را افشا می‌کند: آنان نتوانسته‌اند «افکار» را کنترل کنند، تنها «جسم ها» را در خانه حبس کرده‌اند.
دوم، طرح مفهوم «آپارتاید جنسیتی» در گفتمان بین‌المللی. بنت این اصطلاح را «ابزاری برای بسیج» و «ابزاری برای پاسخ‌گو کردن» توصیف می‌کند. دادگاه کیفری بین‌المللی نیز با صدور احکام جلب علیه چهار رهبر طالبان، از جمله هبت‌الله آخندزاده و عبدالحکیم حقانی، محرومیت دختران از آموزش را «جنایت علیه بشریت» خوانده است. طالبان در واکنش، صلاحیت دادگاه را رد کرده و مدعی شده‌اند که «تنها تابع شریعت اسلامی هستند.»، البته شریعتی که مختص طالبان است!
سوم، گسترش کنترل ایدئولوژیک. بنت هشدار می‌دهد که طالبان علاوه بر زور، در پی «تغییر افکار» از طریق آموزش ایدئولوژیک در مکاتب دولتی و مدارس دینی و کنترل رسانه‌ها هستند.
بیست و پنج سال پیش، هنگامی که طالبان با حمایت امریکا و پاکستان برای نخستین بار قدرت را در کابل به دست گرفتند، مکاتب دختران به کلی بسته شد و دختران حتی از چند کلاس ابتدایی نیز محروم شدند. اما مردم افغانستان که مسلمانند و به فرمان پیامبر عمل می‌کنند، دست روی دست نگذاشتند. مکاتب مخفی در خانه‌ها برپا شد؛ اتاق‌هایی که مادران و معلمین زن، دختران را از تاریکی جهل نجات دادند. این مقاومت خاموش، ریشه در باوری عمیق داشت: «کسب علم و دانش بر زن و مرد مسلمان واجب است.»
امروز، برای بار دوم، طالبان با کمک استخبارات پاکستان و چراغ سبز امریکا و خیانت آشرف غنی و تیمش، قدرت را در دست گرفته‌اند. پنج سال می‌گذرد و مکاتب و دانشگاه‌ها بر روی زنان و دختران بسته مانده است. اما تاریخ تکرار شده است، با تفاوتی معنادار: این بار مکاتب مخفی نه در حاشیه، بلکه در متن جامعه در حال جوشش‌اند. گزارش‌ها حاکی است که حتی دختران اعضای طالبان در مکاتب مخفی کابل درس می‌خوانند؛ پدرانی که در ملأ عام مدافع ممنوعیت‌اند، در خلوت، دختران خود را به کلاس‌های زیرزمینی می‌فرستند. این ریاکاری ساختاری، عمیق‌ترین زخم بر پیکر ادعای «امارت اسلامی» است.
سازمان‌های بین‌المللی و حقوق بشری، و در رأس آ‌نها ریچارد بنت، در پی اجرای حدیث «کسب علم و دانش بر زن و مرد مسلمان واجب است.» هستند. این «کافران» به تعبیر طالبان، از «امارت اسلامی» پیشی گرفته‌اند و به حدیث پیامبر عمل می‌کنند. طالبانی که خود را «حاکم شرع» می‌نامند، عملاً بر ضد سنت نبوی ایستاده‌اند. اگر معیار «اسلامی» بودن، عمل به فرمان پیامبر است، پس چه کسی اسلامی‌تر است: آنکه دختران را از علم محروم می‌کند، یا آنکه برای حق آموزش او می‌جنگد؟ این پرسشی است که طالبان هرگز پاسخ آن را نخواهند یافت، زیرا پاسخ در عمل آنان نهفته است، نه در شعارهایشان.
طالبان نمی‌توانند جلو تحصیل و کسب علم و دانش دختران و زنان افغانستان را بگیرند. هرچه محدودیت بیشتر شود، اراده مردم افغانستان راسخ‌تر می‌شود. این نه یک آرزو، بلکه یک قانون اجتماعی است که بنت نیز به آن اذعان دارد: «زور، تهدید، ترس و خشونت فقط تا حد مشخصی می‌توانند پیش بروند. انسان‌ها همیشه در برابر چنین وضعیتی مقاومت خواهند کرد.
این روزها خواهند گذشت. طالبان نیز روزی خواهند رفت، دقیقاً مثل دفعه قبل. مکاتب و دانشگاه‌ها بر روی زنان و دختران افغانستان دوباره باز خواهد شد. مکان‌های فرهنگی، علمی و مذهبی، و زمین‌ها و خانه‌هایی که از مردم، و به‌ویژه از شیعیان غصب شده است، به صاحبانشان بازگردانده خواهد شد. اما آنچه باقی می‌ماند، داوری تاریخ است: دوران طالبان از سیاه ترین دوران‌های تاریخ معاصر افغانستان یاد خواهد شد؛ نه به خاطر جنگ و کشتار شان که دیگران نیز جنگیدند و کشتند، بلکه به خاطر جنگی که علیه دانایی به راه انداختند.
طالبان بر این باورند که با بستن دروازه های مکتب و دانشگاه بر روی زنان و دختران، می‌توانند درهای ذهن را ببندند. اما تجربه پنج سال اخیر و تجربه دهه ۱۹۹۰ نشان داده است که دقیقاً عکس این اتفاق افتاده است. هر دختر بازداشت شده در صنف های مخفی، هر معلمی که کتاب را زیر ماشین خیاطی پنهان می‌کند، هر پدری که دخترش را در تاریکی به مکتب می‌فرستد، یک رأی اعتماد مجدد به آینده‌ای است که طالبان نمی‌خواهند ببینند.
پرسش نهایی برای طالبان این است: اگر واقعاً به شریعت باور دارید، چرا از حدیث مقدس پیامبر اسلام که تاکید بر کسب علو دانش زن و مرد مسلمان می کند، می‌گریزید؟ و پرسش برای جهان این است: تا کی می‌توان «آپارتاید جنسیتی» را با واژه‌هایی نرم‌تر مانند «محدودیت» یا «سیاست» و «محکوم» کردن توصیف کرد، در حالی که دادگاه کیفری بین‌المللی آن را «جنایت علیه بشریت» خوانده است؟ تاریخ در حال ثبت است. و دختران افغانستان، در صنف های مخفی، زیر نور شمع، با کتاب‌های پنهان، در حال نوشتن کسب علم و دانش‌اند!
نویسنده: دکتر لنگرزاد
