امروز دهم نوامبر، جهان «روز جهانی علم برای صلح و توسعه» را گرامی می‌دارد؛ روزی که یونسکو از سال ۲۰۰۱ نامگذاری کرده تا یادآور نقش بنیادین علم در پیشبرد صلح، عدالت و توسعه پایدار باشد. اما در افغانستان، این روز در سایه پنج سال حاکمیت طالبان بر سرزمینی سپری می‌شود که در آن علم نه ابزاری برای تعالی، که تهدیدی برای بقای ایدئولوژی حاکم تلقی می‌شود.
در سپتامبر ۲۰۲۵، وزارت تحصیلات عالی طالبان فهرستی شامل ۶۷۹ عنوان کتاب را در دانشگاه‌های دولتی و خصوصی افغانستان ممنوع اعلام کرد. کمیته‌ای متشکل از «علما و کارشناسان دینی» این کتاب‌ها را «مغایر با اصول شریعت و سیاست امارت اسلامی» تشخیص داد. در میان کتاب‌های ممنوعه، حدود ۱۴۰ عنوان توسط نویسندگان زن نگاشته شده و ۳۱۰ عنوان متعلق به نویسندگان ایرانی یا منتشرشده در ایران است.
این فهرست طیف گسترده‌ای از حوزه‌ها را در بر می‌گیرد: از «اصول حقوق» و «اقتصاد نهادی» گرفته تا «جامعه‌شناسی هنر و سیاست» و «تاریخ تمدن اسلامی.» استادان دانشگاه‌ها می‌گویند پر کردن خلأ این کتاب‌ها «تقریباً غیرممکن» خواهد بود، زیرا بسیاری از این منابع، تنها پل ارتباطی جامعه دانشگاهی افغانستان با علم جهانی بودند.
طالبان نه تنها کتاب‌ها، بلکه ۱۸ رشته دانشگاهی را به طور کامل از نصاب تحصیلی حذف کرده‌اند. شش رشته از این میان مستقیماً به زنان و مطالعات جنسیتی مرتبط است: «جنسیت و توسعه»، «جامعه‌شناسی زنان»، «نقش زنان در ارتباطات جمعی» و موارد مشابه.
اما فهرست حذف‌شده‌ها به اینجا ختم نمی‌شود: «حقوق اساسی افغانستان»، «حقوق بشر و دموکراسی»، «تاریخ ادیان»، «فلسفه اخلاق»، «حکومتداری خوب» و «آزار و اذیت جنسی» نیز از جمله رشته‌هایی هستند که تدریس آنها ممنوع شده است. علاوه بر این، تدریس ۶۶ رشته دیگر در حوزه‌های علوم سیاسی، حقوق، روابط بین‌الملل، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و رسانه‌ها منوط به «بازنگری و اصلاح» شده است.
منطق حاکم بر این تصمیمات روشن است: هر آنچه به پرسشگری، حقوق فردی، برابری و فهم ساختارهای قدرت می‌پردازد، «مغایر شریعت» خوانده می‌شود. اما پرسش اینجاست: کدام شریعتی؟ شریعتی که کتاب «امنیت در آزمایشگاه شیمی» را نیز ممنوع می‌کند، بیش از آنکه دینی باشد، سیاسی است.
علم برای صلح: مسئولیتی که طالبان از آن غافل است
«روز جهانی علم برای صلح و توسعه» بر یک اصل بنیادین استوار است: علم تنها ابزاری برای شناخت طبیعت نیست، بلکه نیرویی برای خدمت به بشریت، کاهش فقر، مقابله با بحران‌های زیست‌محیطی و ساختن جوامع تاب‌آور است. دسترسی برابر به آموزش علمی، پیش‌شرط ساختن جوامعی فراگیر و صلح‌آمیز است.
طالبان اما نه تنها از این نقش غافلند، بلکه فعالانه در برابر آن ایستاده‌اند. محرومیت زنان از آموزش عالی، حذف رشته‌های مرتبط با حقوق و علوم اجتماعی، و سانسور گسترده کتاب‌ها، دقیقاً برخلاف مسیری است که جامعه جهانی برای رسیدن به صلح و توسعه دنبال می‌کند. جامعه‌ای که نیمی از جمعیتش از کسب دانش محروم باشد و نسل جوانش نتواند در حوزه‌های حقوقی، سیاسی و اجتماعی آموزش ببیند، با خلئی عمیق در نیروی متخصص و تحلیلگر مواجه خواهد شد؛ خلئی که پیامدهای آن نه در یک نسل، بلکه در نسل‌های آینده آشکار خواهد شد.
صلح بدون علم، توهمی بیش نیست
تأمل‌برانگیزترین نکته در پنج سال حکومت طالبان این است که این گروه نه به دنبال صلح است و نه به توسعه اعتقادی دارد. صلحی که طالبان تصور می‌کند با سکوت و سانسور به دست می‌آید، در واقع آرامش گورستان است، نه صلح پایدار. توسعه‌ای که زنان و دختران در آن حق آموزش نداشته باشند، توسعه نیست؛ عقب‌ماندگی ساختاریافته است.
طالبان علم را دشمن خود می‌دانند، زیرا علم پرسش می‌آفریند و پرسش، بنیان هر قدرت استبدادی را متزلزل می‌کند. آنها کتاب می‌سوزانند و رشته حذف می‌کنند تا نسلی بسازند که نه توان تحلیل داشته باشد و نه جرأت پرسش. اما تاریخ نشان داده است که سانسور، علم را نمی‌کشد؛ آن را به زیرزمین می‌برد و در نهایت، از جایی دیگر سر برمی‌آورد.
اما اگر طالبان به راستی خود را مسلمان و پایبند به سنت پیامبر می‌دانند، باید پاسخ دهند که چگونه با احادیثی که خودشان نیز آنها را معتبر می‌شناسند، کنار می‌آیند. پیامبر اسلام فرمودند: « کسب علم و دانش بر زن و مرد مسلمان واجب است.»
و در حدیث دیگری، پیامبر (ص) می فرمایند: «هر کس راهی را برای طلب علم بپیماید، خداوند او را به راهی به سوی بهشت هدایت می‌کند.» و در جای دیگر نیز می فرمایند: «برتری دانشمند بر عابد، همچون برتری ماه بر دیگر ستارگان است.»
آیا طالبان که خود را حاکم اسلامی می‌نامند، می‌توانند توضیح دهند که چرا دقیقاً برخلاف این دستور صریح پیامبر عمل می‌کنند؟ پیامبری که فرمود: «دانشمندان وارثان پیامبران هستند و پیامبران دینار و درهمی به ارث نگذاشتند، بلکه علم را به ارث گذاشتند.» چگونه طالبان می‌توانند ادعای پیروی از او را داشته باشند، در حالی که درهای وراثت علمی را به روی نیمی از جامعه بسته‌اند؟
و این، بزرگ‌ترین چالش پیش روی طالبان است: نه فشار جامعه جهانی، بلکه بیداری نسلی که آنها خود از آموزش محرومش کردند و سنتی که خودشان به آن استناد می‌کنند، علیه آنها شهادت می‌دهد.
نویسنده: دکتر لنگرزاد
