بیست و چهارم عقرب/ آبان، روز کتاب و کتابخوانی در کشور همسایه ما ایران است؛ مناسبتی که برای ما نیز بهانه‌ای شد تا از جایگاه کتاب در جامعه‌ای بپرسیم که دینش با فرمان «اقرأ» آغاز شد. از این‌سو، این روز را بهانه کردیم تا از حال و روز کتاب در خانه خود، افغانستان، بنویسیم؛ سرزمینی که قرن‌ها کتابخانه‌هایش پناهگاه دانش و شعر بود. امروز اما گزارش‌های جهانی از نقش کتاب در بالندگی جوامع و درمان بیماری‌های فکری می‌گویند و ما در اینجا، زیر سلطه دشمن دانایی، شاهد خاموش شدن تدریجی چراغ کتابخانه‌ها و ممنوعیت صدها عنوان کتاب هستیم.
روز کتاب و کتابخوانی را به همه انسان‌ها، به ویژه نویسندگان، کتابداران و علاقه‌مندان به کتاب در سراسر جهان، و به‌ویژه به مردم ایران این روز را صمیمانه تبریک می‌گوییم. این روز در ایران، همسایه غربی ما، به یادآوری این حقیقت است که «کتاب، دروازه‌ای به سوی جهان گسترده دانش و معرفت» است. ما در افغانستان، درست در این سوی مرزهای شرقی ایران، این روز را از دور نظاره می‌کنیم؛ با حسی آمیخته به حسرت و امید. حسرت از اینکه در کشور ما این روز دیگر یادآور جشن و نمایشگاه نیست، بلکه یادآور ویترین‌های خالی و فهرست‌های ممنوعه است؛ و امید به اینکه روزی دوباره بتوانیم مانند همسایه خود و دگیر کشور های جهان، کتاب را جشن بگیریم.
کتاب، محصول تجربه‌های بشری و خلاقیت‌های ذهنی است و سهم آن در انتقال دانش گاهی فراتر از دیگر ابزارهای آموزشی است. امام صادق (ع) به مفضّل فرمودند: «دانش خود را بنویس و آن را در میان برادرانت منتشر ساز.» این دستور ضمن توصیه فرهنگی، یک راهبرد تمدنی نیز است. جامعه‌ای که کتاب نمی‌خواند، حافظه‌اش را از دست می‌دهد و در برابر شبهه‌ها بی‌دفاع می‌ماند. وقتی جهل و بی‌خبری، جامعه‌ای را از پای درآورد، یکی از مهم‌ترین کارهایی که می‌تواند آفت جهل را بزداید، مطالعه است.
کتاب، غذای روح است. حضرت علی (ع) فرمودند: «کسی که به کتاب‌ها تسلّی و آرامش بیابد، هرگز آرامش را از دست نخواهد داد.» این آرامش، امروز در افغانستان از شهروندان دریغ شده است. نه به دلیل کمبود کتاب، بلکه به دلیل ترس از کتاب!
و همینطور حضرت امیر (ع) می فرماید: «دانش، بیش از آن است که بتوان بر آن احاطه یافت، پس از هر دانشی بهترین آن را برگیریم.» این سخن امیر بیان، ضرورت «سیر مطالعاتی» را نشان می‌دهد. اما در افغانستانِ امروز، مسئله انتخاب «بهترین» نیست؛ مسئله دسترسی به «مجاز» است. کمیته‌ای به نام «کمیسیون ارزیابی کتاب» تعیین می‌کند که چه کتابی «بهترین» است و چه کتابی باید از بازار جمع شود. نتیجه این است که دانشجوی حقوق، حق خواندن «حقوق بشر» را ندارد. دانشجوی فلسفه، «فلسفه اخلاق» را نمی‌تواند بخواند. و کتابی که نویسنده‌اش زن باشد، حتی اگر درباره «تکنیک‌های تذهیب» باشد، ممنوع است.
در افغانستان، هیچ دولتی برنامه ملی و فراگیر برای ترویج کتابخوانی نداشته است. در دوران حکومت چپ، تلاش‌هایی محدود برای سوادآموزی و تشویق کتابخوانی در میان اعضای حزب شان صورت گرفت، اما این اقدامات هرگز به یک سیاست فرهنگی عمومی و اجرایی برای کل جامعه تبدیل نشد.
در دو دهه جمهوریت، اگرچه دولت برنامه مشخصی نداشت، اما مردم خود شان، به ویژه جوانان و دانشجویان به کتاب و کتابخوانی روی آوردند. نمایشگاه‌های کتاب، کتابفروشی‌های فعال و فضای نسبتاً باز دانشگاهی، زمینه‌ای فراهم کرد که مطالعه در جامعه رشد کند.
در زمان جمهوریت تقریباً هر سال نمایشگاه کتاب برگزار می‌شد و این نمایشگاه‌ها باعث رونق فروش کتاب می‌شد. اما با بازگشت طالبان، این روند نه تنها متوقف شد، بلکه معکوس گردید. طالبان با تشکیل «کمیسیون ارزیابی کتاب»، فهرست‌های ممنوعه به دانشگاه‌ها و کتابفروشیها فرستاد. بر اساس گزارش‌ها، در سپتامبر ۲۰۲۵، فهرستی شامل ۶۷۹ کتاب درسی دانشگاهی ممنوع شد. ۱۸ موضوع دانشگاهی به کلی حذف شدند، از جمله «حقوق بشر و دموکراسی»، «جامعه‌شناسی زنان» و «فلسفه اخلاق». همچنین گزارش شده که طالبان دست‌کم ۵۰ هزار کتاب را از کتابفروشیها و ناشران در کابل جمع‌آوری کرده است. وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان نیز تأیید کرده که در سال ۱۴۰۴، ۹۲۹ جلد کتاب را از کتابخانه‌های خصوصی جمع‌آوری کرده است.
این محدودیت‌ها نه تنها آزادی فکری را هدف گرفته، بلکه اقتصاد نشر را نیز نابود کرده است. با روی کار آمدن دوباره طالبان و بسته شدن مکاتب و دانشگاه‌ها برای دختران، مردم افغانستان از مطالعه دلسرد شده‌اند و کتاب کاملا ارزش خود را از دست داده است.
هر گاه انسان به یاد کتاب و وضع کتابخوانی در جامعه کشورم می‌افتم، حتی قلبم به درد می‌آید. چرا که ما ملت مسلمان هستیم و دین مقدس اسلام به کتاب خواندن و نوشتن، خیلی اهمیت می‌دهد. پیامبر اسلام (ص) فرمودند: «کسب علم و دانش بر زن و مرد مسلمان واجب است.» چگونه می‌توان مسلمان بود و کتاب را از دست مردم گرفت؟ چگونه می‌توان ادعای پیروی از پیامبری کرد که اولین وحی‌اش «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ» بود، اما کمیته‌ای برای «ارزیابی» و «ممنوعیت» کتاب تشکیل داد؟
حضرت علی (ع) فرمودند: «کتاب، همدمِ تنهایی است.» در کشوری که تنهایی و انزوا بر جوانانش تحمیل شده، کتاب را دشمن می‌بینند. این، نه دینداری است و نه سیاست؛ این، مصادره دین به نام سیاست است.
نقش خانواده در ایجاد علاقه به کتاب حیاتی است. اما در افغانستان، خانواده‌هایی که خود در ترس و فقر دست و پنجه نرم می‌کنند، چگونه می‌توانند فرزندانشان را به کتاب تشویق کنند؟ از سوی دیگر، آموزش و پرورش که باید «بسترسازی بنیادین» کند، به گفته یونسکو و یونیسف، با حذف ۱۸ موضوع و ممنوعیت صدها کتاب، عملاً به ابزار تولید جهل تبدیل شده است.
کتاب، آینه‌ای است که در آن می‌توان عقلانیت، اعتدال و آینده نگری یک جامعه را دید. طالبان این آینه را شکسته‌اند. آنها نه تنها کتاب می‌سوزانند یا جمع می‌کنند، بلکه حافظه تاریخی و توانایی تفکر انتقادی یک ملت را هدف گرفته‌اند. اما پرسش بنیادین این است که آیا می‌توان با ممنوع کردن کتاب، اندیشه را ممنوع کرد؟
تاریخ نشان داده است که کتاب سوزان همیشه شکست خورده‌اند و اندیشه‌ها از خاکستر کتاب‌ها برخاسته‌اند. اما این شکست، هزینه‌ای دارد که نسل‌ها آن را می‌پردازند. هزینه‌اش جوانانی است که به جای آموختن «معارف اصیل و حقیقی دین مقدس اسلام» آن‌گونه که با روح بلند و رحمانی این دین سازگار است و به جای آشنایی با «حقوق بشر» و «فلسفه اخلاق»، ناچار می‌شوند که تنها ” فتاوا و برداشت‌های یک گروه خاص از دین را بخوانند” و به زور و تحمیل به آن عمل کند. هزینه‌اش دختری است که نمی‌تواند حتی نامش روی جلد کتابی باشد.
اگر طالبان واقعاً به دنبال «امارت اسلامی» هستند، باید بدانند که اولین دستور اسلام، خواندن بود، نه سانسور. و اولین معجزه پیامبر، کتاب بود، نه فهرست ممنوعه. تا زمانی که این تناقض حل نشود، افغانستان نه توسعه را خواهد دید، نه صلح را، و نه حتی «اسلام» را، چرا که اسلام بدون کتاب، نامی است بی‌مسمّا.
ما در افغانستان، در همسایگی ایران، نظاره گر جشنی هستیم که در کشور ما ممنوع شده است. شاید روزی دوباره بتوانیم کتاب را نه در فهرست‌های ممنوعه، بلکه در دستان کودکانمان ببینیم. تا آن روز، این درد را با خود حمل می‌کنیم، دردی که فقط کتاب می‌تواند درمانش کند!
نویسنده: دکتر حسینی
