افغانستان در حالی با پیامدهای فزاینده تغییرات اقلیمی، خشکسالی و کمبود منابع آبی روبه‌روست که بحران‌های اقتصادی، فقر گسترده و ناامنی غذایی، توانایی مردم برای مقابله با این تهدیدها را به‌شدت کاهش داده است. هشدار تازه دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد (اوچا) درباره آسیب‌پذیری جوامع افغانستان در برابر تغییرات اقلیمی، بار دیگر واقعیتی تلخ را برجسته می‌سازد؛ مردمی که کمترین سهم را در ایجاد بحران اقلیمی داشته‌اند، اکنون بیشترین هزینه‌های آن را می‌پردازند.
تغییرات اقلیمی دیگر تهدیدی دوردست نیست، بلکه به بحرانی مستقیم در زندگی روزمره مردم افغانستان تبدیل شده است. کاهش بارندگی، خشکسالی‌های پی‌درپی، خشک‌شدن منابع آبی و آسیب‌دیدن زمین‌های کشاورزی، معیشت میلیون‌ها نفر، به‌ویژه کشاورزان و دامداران، را با دشواری‌های جدی روبه‌رو ساخته است.
پیامدهای این وضعیت تنها به کشاورزی محدود نمی‌شود. کمبود آب آشامیدنی، کاهش درآمد خانواده‌ها، افزایش فقر و گسترش ناامنی غذایی، زنجیره‌ای از مشکلات را به وجود آورده که هرکدام بحران دیگری را تشدید می‌کند. در شرایطی که بخش بزرگی از مردم برای تأمین نیازهای ابتدایی زندگی مشکل دارند، توانایی مقابله با حوادث طبیعی نیز به حداقل رسیده است.
ابعاد این بحران با آغاز فصل سرما نگران‌کننده‌تر می‌شود. میلیون‌ها خانواده نه امکانات کافی برای گرم‌کردن خانه‌های خود دارند و نه توانایی تأمین غذای روزانه را. برآورد برنامه جهانی غذا نشان می‌دهد که حدود ۱۹.۲ میلیون نفر در افغانستان در زمستان پیش‌رو با ناامنی غذایی حاد مواجه خواهند شد. این آمار نشان می‌دهد که گرسنگی همچنان یکی از جدی‌ترین تهدیدها علیه زندگی مردم است.
در چنین شرایطی، تغییرات اقلیمی به عاملی مضاعف برای تشدید فقر و محرومیت تبدیل شده است. خانواده‌هایی که بر اثر خشکسالی محصولات کشاورزی خود را از دست می‌دهند، با کاهش درآمد و افزایش هزینه‌های زندگی مواجه می‌شوند. بسیاری از آنان برای ادامه حیات ناگزیر به فروش دارایی‌های اندک، کاهش وعده‌های غذایی یا مهاجرت می‌شوند.
آنچه وضعیت افغانستان را پیچیده‌تر ساخته، نبود برنامه‌ریزی مؤثر برای مدیریت این بحران‌هاست. مقابله با تغییرات اقلیمی صرفاً به توزیع کمک‌های اضطراری محدود نمی‌شود، بلکه نیازمند برنامه‌ای بلندمدت برای مدیریت منابع آبی، توسعه زیرساخت‌های آبیاری، حفاظت از منابع طبیعی و حمایت از کشاورزان و دامداران است.
در این میان، مسئولیت حاکمیت طالبان نیز قابل چشم‌پوشی نیست. افغانستان با مجموعه‌ای از بحران‌های اقتصادی، انسانی و زیست‌محیطی روبه‌روست، اما مردم هنوز نشانه روشنی از یک راهبرد جامع برای عبور از این وضعیت مشاهده نمی‌کنند. محدودیت مشارکت زنان در عرصه‌های اجتماعی و اقتصادی نیز ظرفیت جامعه برای مقابله با بحران‌ها را کاهش داده است. مدیریت این وضعیت مستلزم استفاده از ظرفیت تمام اقشار جامعه، بهره‌گیری از تخصص و اولویت‌دادن به منافع عمومی است.
از سوی دیگر، تأکید اوچا بر دسترسی عادلانه افغانستان به منابع مالی مبارزه با تغییرات اقلیمی، اهمیت ویژه‌ای دارد. افغانستان با وجود سهم ناچیز در تولید گازهای گلخانه‌ای جهان، از جمله کشورهایی است که بیشترین آسیب را از پیامدهای تغییرات اقلیمی متحمل می‌شود. بنابراین، حمایت جامعه جهانی نباید به کمک‌های مقطعی محدود بماند، بلکه باید سرمایه‌گذاری در مدیریت آب، کشاورزی سازگار با اقلیم و تقویت زیرساخت‌های روستایی را نیز در بر بگیرد.
کاهش کمک‌های بین‌المللی نیز بر دشواری‌های مردم افزوده است. هنگامی که میلیون‌ها نفر به کمک‌های بشردوستانه وابسته‌اند، کاهش منابع مالی نهادهای امدادرسان، آسیب‌پذیری خانواده‌ها را افزایش می‌دهد. جامعه جهانی باید اختلافات سیاسی را از نیازهای حیاتی مردم افغانستان جدا کند و مانع رسیدن کمک‌های ضروری به نیازمندان نشود.
در مجموع، مردم افغانستان در چرخه‌ای از بحران‌های به‌هم‌پیوسته گرفتار شده‌اند؛ چرخه‌ای که از خشکسالی و کمبود آب آغاز می‌شود و با فقر، بیکاری، گرسنگی، مهاجرت و ناامیدی اجتماعی گسترش می‌یابد. بخشی از این وضعیت ریشه در تغییرات اقلیمی جهانی و بخشی دیگر در ضعف مدیریت داخلی و نبود برنامه‌های مؤثر دارد.
افغانستان امروز بیش از هر زمان دیگری به برنامه‌ای جامع برای مدیریت بحران‌های انسانی و زیست‌محیطی نیاز دارد؛ برنامه‌ای که حفاظت از جان و معیشت مردم در آن بر ملاحظات سیاسی و گروهی مقدم باشد. ادامه وضعیت کنونی، بدون راهبرد روشن و حمایت مؤثر داخلی و بین‌المللی، مشکلات موجود را تشدید می‌کند و نسل‌های آینده را نیز با میراثی سنگین از فقر، تخریب محیط زیست و محرومیت روبه‌رو خواهد ساخت. مردم افغانستان حق دارند در سرزمینی زندگی کنند که خشکسالی، سرما و گرسنگی به تهدیدی دائمی برای بقای آنان تبدیل نشده باشد.
