آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای (ره) رهبر معظم انقلاب اسلامی، تحصیلات ابتدایی اش را در چهار سالگی از مکتبخانه و با فراگیری قرآن کریم آغاز کرد. دورهی مکتب ابتدایی را در نخستین مدرسهی اسلامی شهر مشهد مقدس، دارالتعلیم دیانتی، گذراند. در همین ایام، یادگیری قرائت و تجوید قرآن شریف را نزد قاریان قرآن شهر مشهد مقدس آغاز نمودند.
هم زمان با تحصیل در صنف پنجم مکتب، تحصیلات مقدماتی حوزوی (درس دینی) را نیز آغاز کردند. شوق وافر ایشان به تحصیلات دینی و تشویق والدین سبب شد که وی پس از اتمام دورهی ابتدایی یعنی صنف پنجم، وارد دنیای طلبگی (علم دینی) شود و تحصیل علوم دینی را در مدرسهی سلیمانخان ادامه دهد. وی بخشی از مقدمات را نیز نزد پدر شان طی نمود. سپس به مدرسهی نواب رفت و دورهی سطح (درجه از علم دینی) را در آن به پایان برد. همزمان با تحصیلات حوزوی دورهی مکتب لیسه را تا سال دوم متوسطه ادامه داد.
وی معالمالاصول را نزد آیتالله سیدجلیل حسینی سیستانی و شرح لمعه را نزد پدر و میرزا احمد مدرس یزدی فرا گرفت. رسائل، مکاسب و کفایه را نیز نزد پدر و آیتالله حاج شیخ هاشم قزوینی آموخت. در سال 1334ش، در درس خارج فقه آیتالله سید محمدهادی میلانی حاضر شد.
تحصیل در حوزه شهر مقدس نجف (کشور عراق)
وی در 1336 ش. طی سفر کوتاهی همراه خانواده به نجف اشرف مشرف شد و در دروس مدرسان بنام حوزهی علمیهی نجف، از جمله آیات سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خویی، سید محمود شاهرودی، میرزا باقر زنجانی و میرزا حسن بجنوردی حضور یافت، ولی به دلیل عدم تمایل پدر برای اقامت در آن شهر به مشهد مقدس بازگشت و به مدت یک سال دیگر در درس آیتالله میلانی حاضر شد. سپس در سال 1337 ش. به شوق ادامه تحصیل عازم حوزهی علمیهی شهر مقدس قم شد. در همین سال و پیش از عزیمت به شهر مقدس قم، آیتالله محمدهادی میلانی به وی اجازهی روایت داده بود.
تحصیل در حوزه شهر مقدس قم
آیت الله سید علی خامنهای، در قم نزد بزرگانی چون آیات حاجآقا حسین بروجردی، حضرت آیت الله امام خمینی (نخستین رهبر انقلاب اسلامی ایران)، حاج شیخ مرتضی حائری یزدی، سیدمحمد محقق داماد و علامه طباطبایی تلمذ نمود. در مدت اقامت در شهر مقدس قم اکثر وقت خود را به تحقیق، مطالعه و تدریس میگذراند.
بازگشت به شهر مقدس مشهد
آیتالله سید علی خامنهای در 1343 ش. به دلیل عارضهی بینایی پدر و کمک به وی به ضرورت از شهر قم به مشهد بازگشت و بار دیگر در جلسات درس آیتالله میلانی حضور یافت که تا سال 1349 ادامه داشت. او از ابتدای حضور در مشهد مقدس، به تدریس سطوح عالی فقه و اصول (رسائل، مکاسب و کفایه) و برگزاری جلسات تفسیر قرآن شریف برای عموم همت گماشت. در این جلسات جمعیت کثیری از قشر جوان به ویژه دانشجویان حضور پیدا میکردند. در جلسات تفسیر خود، مهمترین پایههای فکری اسلام و اندیشه اسلامی را از خلال آیات قرآن کریم استخراج و بیان مینمود و به تعمیق بنیانهای اندیشه مبارزه و براندازی حکومت طاغوت میپرداخت به صورتی که شرکت کننده در درس تفسیر ایشان به این نتیجه ضروری و طبیعی میرسید که حکومتی بر پایه اسلام و معارف دین باید در کشور تحقق یابد. یکی از اهداف اصلی او از تفسیر، انتقال مبانی انقلاب اسلامی به جامعه بود از سال 1347 درس تخصصی تفسیر را نیز برای طلاب علوم دینی شروع کرد، که این دروس و جلسات تفسیر تا سال 1356 و قبل از دستگیری و تبعید وی به ایرانشهر ادامه داشت. جلسات تفسیر در سالیانی از دوره ریاست جمهوری اش و پس از آن نیز ادامه داشت.
تدریس درس خارج (مقطع بالا از علم دینی)
ایشان از سال 1369 ش. تدریس خارج فقه را آغاز کرد و در ادامه به تدریس ابواب جهاد، قصاص، مکاسب محرمه و صلاة مسافر پرداخته اند.
شخصیت ادبی آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای (ره)
حضرت آیتالله خامنهای با حوزهی شعر و ادبیات مأنوس بودند و همواره به مطالعه رمان و داستان علاقمند بودهاند و بسیاری از رمانها و داستانهای معتبر و معروف جهان را مطالعه کردهاند. این علاقه با مطالعه رمانها و آثار ادبی نویسندگان بزرگ جهان و تاریخ و فرهنگ ملل شرق و غرب تداوم پیدا کرد. حتی به نقد کتابهای ادبی و شعر هم پرداخته اند. با بسیاری از شاعران، نویسندگان و روشنفکران زمانه در ارتباط بودند.
در ایامی که در شهر مشهد مقدس حضور داشته اند در برخی از انجمن های ادبی که با حضور شعرای بزرگ تشکیل میشد شرکت میکرد. در انجمنهای ادبی به نقد شعر میپرداخت. خود نیز اشعاری سروده و در سالهای اخیر تخلص «امین» را برگزیده است. مطالعهی کتب تاریخی بخش دیگری از برنامهی مطالعاتی دائمی ایشان بوده و به مباحث و موضوعات تاریخ معاصر احاطه کامل داشتند.
آثار علمی آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای (ره)
آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای (ره) تحقیق و تألیف را از دوران ابتدای آموختن علوم دینی (طلبگی) آغاز کرد و تقریرات دروس اساتید خود را نگاشت و قبل از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران به ترجمه و تألیف چند اثر نیز همت گماشت.
تألیفها و پژوهشها:
1. چهار کتاب اصلی علم رجال
2. طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن
3. پیشوای صادق
4. از ژرفای نماز
5. صبر
6. روح توحید نفی عبودیت غیرخدا
7. گزارشی از سابقه تاریخی و اوضاع کنونی حوزه علمیه قم
ترجمهها:
1. آینده در قلمرو اسلام، نوشتهی سیدقطب
2. صلح امام حسن: پرشکوهترین نرمش قهرمانانهی تاریخ، نوشته شیخ راضی آلیاسین
3. تفسیر فیظلالالقرآن، نوشته سیدقطب
4. مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان، نوشته عبدالمنعم النمر
5. ادعانامه علیه تمدن غرب (ترجمه و تحقیقات)
علاوه بر آن، بسیاری از آراء و اندیشههای ایشان که در گفتار و نوشتار ایشان و در قالب پیام، سخنرانی، خطبه، مصاحبه منعکس شده است به صورت کتاب و نرمافزار با عناوین گوناگون و به صورت موضوعی منتشر گردیده و برخی از آنها نیز به زبانهای دیگر ترجمه شده است. همچنین، پایاننامهها، رسالهها، مقالات و کتابهای گوناگونی ناظر به افکار و اندیشههای ایشان تألیف و تدوین شده است. و نیز، بخشی از مجموعه بیانات و مکتوبات ایشان در دوره رهبری ایشان با عنوان «حدیث ولایت» منتشر گردیده است.
آیتالله خامنهای رهبری متقی، شخصیتی خردمند و حکیم، شجاع و جامعالطراف بود. ایشان سیاست جهانی و داخلی را خیلی خوب میشناخت و در میان ۲۰۰ رهبر جهان فردی آگاه به مسائل جهانی بود.
گرد آورنده: م. کهریزنوی
