سراجالدین حقانی، وزیر امور داخله طالبان، در اظهاراتی تازه بر ضرورت جلب حمایت مردم از نظام این گروه تأکید کرده و از مسئولان طالبان خواسته است از رفتارهایی که موجب فاصله گرفتن مردم از حاکمیت میشود، خودداری کنند. او همچنین با اشاره به مخالفت بخشی از جامعه با سیاستهای هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان، تصریح کرده است که در یک نظام اسلامی، شخص اهمیت ندارد، بلکه حفظ و استحکام نظام در اولویت قرار دارد. حقانی حتی از اعضای طالبان خواسته است بهجای توصیف و تمجید از رهبر این گروه، بر انجام مسئولیتهای خود تمرکز کنند.
این اظهارات را نمیتوان صرفاً توصیههایی اخلاقی و مدیریتی به اعضای طالبان تلقی کرد؛ بلکه در بطن آن نشانههایی از اختلاف دیدگاه در سطوح بالای رهبری این گروه و نگرانی از پیامدهای سیاستهای انحصارگرایانه هبتالله آخندزاده قابل مشاهده است. تأکید بر ضرورت جلب حمایت مردم، انتقاد از شخصمحوری و هشدار درباره پیامدهای اصرار بر دیدگاههای فردی، بیانگر آن است که مسئله نارضایتی از شیوه رهبری طالبان، احتمالاً فراتر از جامعه و مخالفان این گروه، به درون ساختار حاکمیت نیز راه یافته است.
از زمان بازگشت طالبان به قدرت، هبتالله آخندزاده تلاش کرده است ساختار سیاسی و اداری این گروه را بهشدت متمرکز سازد و تصمیمگیریهای کلان را تحت کنترل مستقیم خود قرار دهد. صدور فرامین متعدد محدودکننده، بهویژه در زمینه آموزش، اشتغال و حضور اجتماعی زنان، محدودسازی آزادیهای مدنی و رسانهای و تحمیل قرائت سختگیرانه از شریعت، نهتنها موجب گسترش نارضایتی عمومی شده، بلکه زمینه اختلاف میان جریانهای مختلف طالبان را نیز فراهم کرده است. در چنین شرایطی، بخشی از مقامهای این گروه که با جامعه و واقعیتهای روزمره مردم ارتباط بیشتری دارند، احتمالاً بیش از دیگران پیامدهای سیاسی و اجتماعی این سیاستها را درک میکنند.
سراجالدین حقانی و برخی چهرههای دیگر طالبان، به دلیل تجربه حضور در ساختارهای میدانی و ارتباط با بخشهای مختلف جامعه، با واقعیتهای متفاوتی از وضعیت افغانستان مواجهاند. برای این جریان، تداوم حاکمیت صرفاً با اتکا به قدرت نظامی، ابزارهای امنیتی و اطاعت تشکیلاتی امکانپذیر نیست. آنان بهخوبی میدانند که محرومیتهای اجتماعی، محدودیتهای گسترده و فقدان رضایت عمومی، در درازمدت هزینههای سیاسی و امنیتی حاکمیت را افزایش میدهد. از این منظر، تأکید حقانی بر ضرورت جلب حمایت مردم را میتوان نشانهای از نگرانی بخشی از رهبران طالبان نسبت به آینده نظام و پیامدهای سیاستهای کنونی دانست.
با این حال، اختلاف میان حقانی و هبتالله را نباید به معنای شکلگیری یک جریان سیاسی منسجم و طرفدار تغییرات بنیادین در طالبان تلقی کرد. تفاوت دیدگاه میان رهبران این گروه لزوماً به معنای اختلاف بر سر ماهیت ایدئولوژیک و ساختار اقتدارگرای آن نیست. ممکن است بخشی از این اختلافات بیشتر به شیوه اداره حکومت، میزان تمرکز قدرت، نحوه تعامل با جامعه و چگونگی حفظ حاکمیت مربوط باشد. به بیان دیگر، برخی از مقامهای طالبان ممکن است نه با اصل ساختار موجود، بلکه با شیوهای که هبتالله آخندزاده آن را اداره میکند، مشکل داشته باشند.
از سوی دیگر، ساختار بسته و غیرپاسخگوی طالبان، امکان بروز علنی اختلافات و شکلگیری سازوکارهای قانونی برای حل آنها را از میان برده است. در چنین ساختاری، مقامهایی که با تصمیمهای رهبر گروه موافق نیستند، ناچارند نارضایتی خود را در قالب توصیه، هشدار و انتقادهای غیرمستقیم مطرح کنند. از همین رو، اظهارات حقانی درباره ضرورت پرهیز از شخصمحوری و بینیازی از تمجید رهبر طالبان، از نظر سیاسی اهمیت دارد؛ زیرا در نظامی که اطاعت از رهبر به یکی از معیارهای اصلی وفاداری تبدیل شده است، چنین سخنانی میتواند بازتابدهنده نارضایتی عمیقتر در درون ساختار قدرت باشد.
تجربه حکومتهای اقتدارگرا نشان داده است که تمرکز بیش از حد قدرت در دست یک فرد، حذف دیدگاههای متفاوت و نادیده گرفتن واقعیتهای اجتماعی، بهتدریج شکاف میان رهبری و بدنه حاکمیت را افزایش میدهد. در چنین شرایطی، اطاعت ظاهری الزاماً به معنای رضایت و همگرایی واقعی نیست. ممکن است بسیاری از اعضای طالبان همچنان در مناسبات رسمی از رهبر خود حمایت کنند، اما در عمل نسبت به سیاستها و شیوه تصمیمگیری او انتقاد داشته باشند. تداوم این وضعیت، بهویژه در صورت تشدید بحرانهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، میتواند زمینهساز رقابتهای درونی و تحرکات جدیتر در ساختار قدرت شود.
در مجموع، سخنان تازه سراجالدین حقانی را میتوان نشانهای از وجود نارضایتی و شکاف در درون طالبان دانست؛ شکافی که اگرچه هنوز به رویارویی آشکار و سازمانیافته تبدیل نشده، اما با تداوم سیاستهای انحصارگرایانه هبتالله آخندزاده، ظرفیت گسترش دارد. طالبان ممکن است در ظاهر یک ساختار یکپارچه و منسجم به نظر برسند، اما تفاوت منافع، برداشتها و دیدگاههای رهبران و فرماندهان این گروه، واقعیتی است که نمیتوان آن را نادیده گرفت. اگر این اختلافات با بسته ماندن فضای تصمیمگیری و تداوم انحصار قدرت همراه شود، احتمالاً در آینده از سطح انتقادهای غیرمستقیم فراتر خواهد رفت و به یکی از چالشهای جدی بقای ساختار کنونی طالبان تبدیل خواهد شد.




