گزارشهای میدانی از هرات، کابل و بدخشان نشان میدهد که طالبان با یک راهبرد نظاممند در حال حذف تدریجی جامعه شیعه از حیات اجتماعی، دینی و نهادی افغانستان است. بازداشت روحانیون، تخلیه اجباری شهرکهای هزاره نشین، مسدودسازی مراکز صحی و آموزشی، و اجبار به تغییر مذهب، حلقههای یک زنجیرهاند که هدف آن نه «امنیت»، بلکه مهندسی جمعیتی-مذهبی است.
در افغانستان پس از 1400، شیعیان به ویژه به «مسئله امنیتی» برای طالبان تبدیل شدهاند. گزارشهای ارسالی نشان میدهد که این تبدیل نه تصادفی، بلکه محصول سیاستی است که در آن هر نهاد شیعه از مسجد و مدرسه تا شفاخانه و شهرک و دانشگاه به عنوان تهدید بالقوه بازتعریف میشود. بازداشت محمدآقا روحانی و محمدجواد رجبزاده در هرات پس از عزاداری فاطمیه، بازداشت دینمحمد جاوید در کابل، تخلیه شهرک امید سبز، و مسدودسازی شفاخانه و دانشگاه خاتمالنبیین، همه در یک بازه زمانی کوتاه رخ دادهاند. این همزمانی، تصادفی نیست.
از مجموع گزارشها، چهار الگوی مشخص قابل استخراج است:
الگوی اول: هدفگیری رهبری دینی. بازداشت دو امام جمعه مدرسه صادقیه هرات پس از برگزاری مراسم عزاداری، نشان میدهد که خودِ برگزاری مناسک شیعی بهانه بازداشت است. طالبان تاکنون واکنشی نشان ندادهاند، اما سابقه بازداشت عالمان دینی شیعه در سالهای گذشته، این اقدام را در چارچوبی آشنا قرار میدهد.
الگوی دوم: هدفگیری نخبگان فکری. بازداشت دینمحمد جاوید، استاد دانشگاه و نویسنده، پس از آن رخ داد که او در جلسهای خصوصی از عملکرد طالبان انتقاد کرده بود . این یعنی حتی انتقاد در محفل خصوصی نیز مجاز نیست، و استخبارات طالبان شبکه نفوذی در حلقههای مدنی دارد.
الگوی سوم: پاکسازی قومی-فضایی. تخلیه شهرک امید سبز در غرب کابل، با نگهداشتن دو وکیل مدافع ساکنان در بند وزارت عدلیه، نشانهای از استفاده از ابزار حقوقی برای اهداف جمعیتی است. طالبان زمین را «امارتی» اعلام کرده و برای هر اتاق چهار هزار افغانی کرایه تعیین کرده، رقمی که برای خانوادههای کمدرآمد عملاً به معنای اخراج است.
الگوی چهارم: مسدودسازی نهادهای خدماتی. شفاخانه خاتمالنبیین پس از 15 سال خدمات صحی، به دستور وزیر عدلیه طالبان بسته شد . پیش از آن، مدرسه علمیه و دانشگاه خاتمالنبیین تخلیه و تلویزیون تمدن تعطیل شده بودند. نکته کلیدی این است که این نهادها هیچکدام فعالیت سیاسی نداشتند؛ صاحب امتیاز شفاخانه تأکید کرده که ملک، کرایهای و فعالیت، صرفاً درمانی بوده است. آنچه کافی بوده تا شفاخانه بسته شود، به گفته او، «تنها انتساب این شفاخانه به یک صاحبامتیاز شیعه» بوده است.
طالبان در بدخشان، مردان اسماعیلی را احضار کرده، درباره مسائل دینی بازجویی کرده و کسانی را که از تغییر مذهب امتناع کردهاند، مورد ضرب و شتم و تهدید به مرگ قرار دادهاند. این نه «دعوت»، بلکه اجبار فیزیکی است که دین مقدس اسلام آن را منع کرده است.
شیعیان افغانستان شهروندان همین سرزمیناند. بستن شفاخانهای که 15 سال به همه مردم بدون تفکیک مذهبی خدمت کرده، و بازداشت استادی که در محفل خصوصی سخن گفته، نقض عدالت اسلامی است.
از منظر حقوق بینالملل، سیاست طالبان مصداق روشن آزار و اذیت سیستماتیک بر مبنای مذهب است. سازمان عفو بینالملل گزارش داده که زندانیان متعلق به اقلیتهای مذهبی، به ویژه شیعیان و هزارهها، مورد آزار اضافی از توهین تا ممنوعیت انجام مناسک دینی قرار گرفتهاند. گزارش های موثق حاکی از آن ست که وضعیت آزادی مذهبی در کشور فوقالعاده وخیم است و بهطور خاص به اجبار اسماعیلیان به تغییر مذهب در بدخشان و ممنوعیت ازدواج آنان با سنیها است.
آنچه این وضعیت را از «تبعیض» به «پاکسازی مذهبی» ارتقا میدهد، نظاممندی آن است: بازداشت روحانیون، تخلیه شهرکها، بستن نهادها، و ویدیوهای تبلیغی تغییر مذهب همه در جهت یک هدف واحد: ناپدید کردن شیعه از فضای عمومی.
بستن شفاخانهای که به همه مردم خدمت میکرد، چه توجیه دینی یا حقوقی دارد؟ اگر ملک کرایهای بوده و فعالیت سیاسی نداشته، آیا «شیعه بودن صاحبامتیاز» جرم است؟
نگهداشتن دو وکیل در بند به دلیل امتناع از تخلیه خانههایشان، چه نسبتی با حق مالکیت و حق دفاع حقوقی دارد؟ آیا طالبان از وزارت عدلیه برای اجرای عدالت استفاده میکند یا برای اعمال فشار؟
طالبان با حذف شیعیان از حیات عمومی، در واقع چه چیزی را حفظ میکند وحدت افغانستان، یا بقای خود؟
طالبان تصور میکند با حذف صداهای منتقد، بستن نهادهای مستقل، و یکدستسازی مذهبی، میتواند حکومت کند. اما تاریخ افغانستان و تاریخ هر حکومتی که اقلیتها را به حاشیه رانده نشان میدهد که سرکوب، ثبات تولید نمیکند؛ فقط بحران را به تعویق میاندازد. هر روحانی بازداشت شده، هر شفاخانه بسته شده، هر خانوادهای که از خانهاش رانده میشود، یک بدهی مشروعیت است که طالبان در حال انباشتن آن است.
خطرناک تر از همه، سکوت است. وقتی جامعه جهانی به بازداشت یک استاد دانشگاه واکنش نشان نمیدهد، وقتی رسانهها به بستن یک شفاخانه بیاعتنا میمانند، طالبان یاد میگیرد که هزینه این سیاستها صفر است. . اما هزینه واقعی را نه طالبان، بلکه نسل بعدی افغانستان خواهد پرداخت: نسلی که در آن یک شیعه نمیتواند امام جمعه باشد، پزشک شود، وکالت کند، یا حتی در محفل خصوصی از حکومت انتقاد کند.
اگر این روند متوقف نشود، افغانستان نه به «امارت اسلامی» تبدیل میشود و نه به «دولت-ملت»؛ بلکه به مجموعهای از جزایر جداافتاده بدل خواهد شد که در آن هیچکس شهروند نیست، همه «پیرو مذهب رسمی» هستند و هیچکس احساس امنیت نمیکند.
نویسنده: دکتر لنگرزاد




