اگر بیانیه مشترک چین،روسیه و آمریکا، را در متن تحولات جاری خاورمیانه تحلیل کنیم، وزن سیاسی بندها متفاوت از تحلیلی خواهد بود که صرفاً بر پایه مواضع سنتی قدرتهای بزرگ انجام میشود.
در این چارچوب، مهمترین نکته آن است که بیانیه مشترک میان سه قدرت بزرگ را باید علاوه بر «آنچه گفته شده» از منظر «آنچه گفته نشده» نیز قرائت کرد. در دیپلماسی قدرتهای بزرگ، سکوتها گاهی به اندازه واژهها اهمیت دارند.
بند اصلاح سازمان ملل:
این بند همچنان بیش از همه به نفع چین و روسیه ارزیابی میشود.
چین و روسیه طی دو دهه گذشته بارها از وضعیتی انتقاد کردهاند که در آن نهادهای بینالمللی بهزعم آنها تحت تأثیر نامتناسب غرب قرار دارند. از نگاه مسکو و پکن، بسیاری از بحرانهای بینالمللی نه از ضعف سازمان ملل، بلکه از دورزدن آن توسط قدرتهای غربی ناشی میشود.
در عین حال، آمریکا نیز توانسته از وارد شدن عباراتی مانند «پایان هژمونی غرب»، «نظم چندقطبی جدید» یا «مقابله با یکجانبهگرایی آمریکا» جلوگیری کند. به همین دلیل متن نهایی، ادبیاتی خنثی و دیپلماتیک دارد.
در واقع این بند به چین و روسیه اجازه میدهد از اصلاح ساختار حکمرانی جهانی سخن بگویند، اما بدون آنکه مستقیماً آمریکا را هدف قرار دهند.
بند انرژی:
در نگاه اول، این بند به نفع آمریکا به نظر میرسد، زیرا واشنگتن همواره بر ثبات بازارهای انرژی تأکید کرده است.
اما اگر آن را در بستر بحرانهای خاورمیانه تحلیل کنیم، تصویر پیچیدهتر میشود.
چین بزرگترین واردکننده انرژی جهان است و هرگونه جنگ گسترده در منطقه خلیج فارس، مستقیماً امنیت انرژی این کشور را تهدید میکند. روسیه نیز اگرچه صادرکننده بزرگ انرژی است، اما از بیثباتی شدید و غیرقابل کنترل بازار جهانی آسیب میبیند.
بنابراین تأکید بر «جریان باثبات انرژی» در واقع بیان مشترک سه کشور برای جلوگیری از گسترش جنگهای منطقهای است.
نکته مهم این است که متن هیچ اشارهای به تحریمهای انرژی، محاصره اقتصادی، سقف قیمت نفت یا استفاده سیاسی از انرژی نکرده است. این سکوت را میتوان نوعی ملاحظه نسبت به مواضع روسیه و تا حدی چین دانست.
در نتیجه، این بند را باید یک مصالحه دانست؛ نه پیروزی کامل آمریکا و نه پیروزی کامل چین و روسیه.
بند دیوان کیفری بینالمللی:
این بند آشکارترین امتیاز به روسیه و چین است.
اصول «رضایت دولتها» و «مصونیت مقامات دولتی» دقیقاً در مرکز استدلالهای حقوقی مسکو و پکن قرار دارد.
اما اگر موضوع ایران و تنشهای خاورمیانه را نیز در نظر بگیریم، معنای سیاسی این بند گستردهتر میشود.
در سالهای اخیر، بسیاری از کشورهای غیرغربی به این برداشت رسیدهاند که نهادهای قضایی بینالمللی در برخی موارد با استانداردهای دوگانه مواجهاند. تأکید بر محدود شدن حوزه مداخله این نهادها عملاً تقویتکننده اصل حاکمیت دولتهاست؛ اصلی که هم روسیه، هم چین و بسیاری از کشورهای جنوب جهانی بر آن اصرار دارند.
آمریکا نیز اگرچه از منظر دیگری، اما با گسترش اختیارات فرامرزی دیوان کیفری بینالمللی همواره مشکل داشته است.
بنابراین این بند یکی از معدود مواردی است که منافعی مشترک برای هر سه قدرت ایجاد میکند، هرچند منشأ این منافع یکسان نیست.
بند سلاحهای هستهای:
اگر تحلیل را صرفاً بر مبانی کلاسیک کنترل تسلیحات انجام ندهیم و آن را با در نظر گرفتن بحران جاری در خاورمیانه و تهدید های اتمی ترامپ علیه ایران بخوانیم، معنی متفاوتی پیدا میکند.
در شرایطی که فضای منطقه آکنده از تهدیدهای نظامی وتجاوز مجدد آمریکاست و نگرانیها درباره احتمال گسترش جنگ به سطحی فراتر از درگیریهای متعارف وجود دارد، تأکید بر اینکه:
«جنگ هستهای قابل پیروزی نیست و هرگز نباید آغاز شود»
بیش از هر چیز با دغدغههای راهبردی چین و روسیه همخوانی پیدا میکند.
چین سالهاست دکترین «عدم آغاز استفاده از سلاح هستهای» را تبلیغ میکند و خود را مدافع ثبات هستهای معرفی میکند.
روسیه نیز علیرغم رقابت هستهای با آمریکا، مخالف هرگونه عادیسازی گفتمان استفاده از سلاح هستهای است؛ زیرا هرگونه کاهش آستانه روانی استفاده از این سلاحها میتواند محیط امنیتی جهانی را بهشدت بیثبات کند.
از این منظر، با توجه به تهدیدهای لفظی درباره استفاده از گزینه هستهای از سوی ترامپ علیه ایران درج این بند را میتوان بیشتر در راستای دغدغههای چین و روسیه تفسیر کرد.
نکته مهمتر آن است که این بند نه فقط از «عدم اشاعه»، بلکه از «جلوگیری از آغاز جنگ هستهای» سخن میگوید. این تغییر زاویه، پیام سیاسی مهمی دارد. تمرکز متن از مهار کشورهای دیگر به سمت مهار رفتار قدرتهای هستهای موجود منتقل شده است. این دقیقاً همان چیزی است که معمولاً چین و روسیه در شرایط فعلی منطقه بر آن تأکید میکنند.




