اروپا؛ خیابان‌هایی که علیه نظم مسلط شوریده‌اند

سال‌ها اروپا خود را نماد دموکراسی، رفاه و حقوق بشر معرفی کرد؛ قاره‌ای که قرار بود الگوی موفق حکمرانی برای جهان باشد. اما امروز همان خیابان‌هایی که زمانی قدرت نرم غرب بودند، به صحنه فریاد مردمی تبدیل شده‌اند که احساس می‌کنند از سوی نخبگان سیاسی و اقتصادی به حاشیه رانده شده‌اند. اعتراضات گسترده در فرانسه و کشورهای اروپایی را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از ناآرامی‌های پراکنده یا واکنش‌های مقطعی به مشکلات اجتماعی و اقتصادی دانست. این رخدادها بیش از هر چیز بازتاب بحرانی عمیق در ساختارهای سیاسی و اجتماعی غرب هستند؛ بحرانی که مشروعیت نظم موجود را با پرسش‌های جدی مواجه کرده است.
آنچه امروز در پاریس و دیگر شهرهای اروپا دیده می‌شود، تنها اعتراض به تبعیض ها نیست. در پسِ این تجمعات، نوعی سرخوردگی تاریخی نسبت به وعده‌هایی نهفته است که دهه‌ها از سوی سیاستمداران اروپایی تکرار شد؛ وعده رفاه برای همه، فرصت برابر، عدالت اجتماعی و مشارکت واقعی مردم در تصمیم‌گیری. با این حال، برای بخش قابل توجهی از جامعه، واقعیت زندگی روزمره چیز دیگری را روایت می‌کند. بحران مسکن، افزایش هزینه‌های زندگی، کاهش قدرت خرید و ناامیدی نسل جوان از آینده، تصویری متفاوت از آن اروپای آرمانی ساخته است که در رسانه‌های رسمی نمایش داده می‌شود.
نسل جدید شهروندان اروپایی بیش از گذشته این پرسش را مطرح می‌کند که ثمره رشد اقتصادی و جهانی‌سازی دقیقاً به جیب چه کسانی رفته است؟ در حالی که شرکت‌های بزرگ و شبکه‌های مالی فراملی سودهای کلان به دست می‌آورند، بسیاری از خانواده‌ها با مشکلات معیشتی دست و پنجه نرم می‌کنند. همین شکاف فزاینده میان طبقات اجتماعی باعث شده که بخش عمده ای از جامعه احساس کند ساختار سیاسی بیش از آنکه نماینده مردم باشد، حافظ منافع طبقه سرمایه دار اقتصادی است.
از سوی دیگر، نحوه مواجهه دولت‌ها با اعتراضات نیز به تشدید این بی‌اعتمادی دامن زده است. دولت‌هایی که در عرصه بین‌المللی خود را مدافع آزادی بیان و حق اعتراض معرفی می‌کنند، در برابر نارضایتی‌های داخلی گاه به ابزارهای سخت‌گیرانه امنیتی و خشونت متوسل می‌شوند. انتشار تصاویر برخورد پلیس این کشورها با معترضان، بازداشت‌های گسترده و محدودیت‌های اعمال‌شده بر تجمعات، این پرسش را در افکار عمومی ایجاد کرده که مرز میان دموکراسی ادعایی و کنترل سیاسی دقیقاً کجاست.
همزمان، سیاست‌های خارجی کشورهای اروپایی نیز از دایره انتقاد خارج نمانده است. بسیاری از منتقدان معتقدند در شرایطی که شهروندان با فشارهای اقتصادی روبه‌رو هستند، دولت‌ها بخش قابل توجهی از توان و منابع خود را صرف رقابت‌های ژئوپلیتیکی، منازعات خارجی و افزایش هزینه‌های نظامی کرده‌اند. از نگاه این منتقدان، شکاف میان اولویت‌های حاکمیت و مطالبات مردم هر روز عمیق‌تر می‌شود؛ شکافی که امروز خود را در خیابان‌ها نشان می‌دهد.
مهم‌تر از همه، اعتراضات اخیر نشانه ظهور یک بحران اعتماد است؛ بحرانی که صرفاً با بسته‌های حمایتی یا اصلاحات محدود اقتصادی قابل حل نخواهد بود. مسئله اصلی آن است که بخش قابل توجهی از شهروندان اروپایی احساس می‌کنند صدای آنان در سازوکارهای رسمی شنیده نمی‌شود. هنگامی که اعتماد به احزاب، پارلمان‌ها و نهادهای سنتی کاهش می‌یابد، خیابان به آخرین تریبون جامعه تبدیل می‌شود.
شاید اروپای امروز هنوز با فروپاشی فاصله داشته باشد، اما نشانه‌های فرسایش مشروعیت سیاسی را نمی‌توان نادیده گرفت. اعتراضات گسترده در کشورهای مختلف بیانگر آن است که روایت رسمی از ثبات و رضایت عمومی با واقعیت‌های موجود فاصله پیدا کرده است. آنچه در خیابان‌های اروپا شنیده می‌شود، صرفاً اعتراض به یک سیاست یا یک دولت نیست؛ بلکه اعتراض به ساختاری است که از نگاه منتقدان، بیش از آنکه در خدمت اکثریت شهروندان باشد، در خدمت حفظ نظم مستقر و منافع گروه‌های قدرتمند قرار گرفته است.
امروز صدای خیابان‌های اروپا حامل یک پیام روشن است: مشروعیت سیاسی تنها با انتخابات و شعارهای دموکراتیک حفظ نمی‌شود. هرگاه میان وعده‌های حاکمیت و واقعیت زندگی مردم شکافی عمیق شکل گیرد، این خیابان‌ها هستند که به زبان اعتراض سخن می‌گویند و پرده از بحران‌های پنهان برمی‌دارند.