با فرارسیدن ایام حج و عید قربان، جهان اسلام بار دیگر در برابر یکی از بزرگ ترین فرصتهای بازگشت به معنویت، اخلاق، همبستگی و مسئولیت اجتماعی قرار گرفته است. اما در روزگاری که غزه زیر آوار بمباران و سکوت برخی دولتهای عربی نفس میکشد، پرسش اساسی این است که آیا میتوان از حج سخن گفت اما از درد امت اسلامی خاموش ماند؟ امروز حج تنها یک عبادت فردی نیست؛ بلکه آزمونی برای بیداری وجدان مسلمانان، احیای عدالت، دفاع از مظلوم و مبارزه با تفرقه و تبعیض در جهان اسلام است.
حج، بزرگ ترین اجتماع عبادی مسلمانان جهان، تنها مجموعهای از مناسک و اعمال عبادی نیست؛ بلکه مدرسهای برای تربیت انسان موحد، مسئول و اخلاق مدار است. مسلمان در موسم حج میآموزد که در برابر خداوند همه برابرند؛ نه نژاد، نه زبان، نه قومیت و نه مذهب، هیچ کدام معیار برتری نیست. عید قربان نیز ادامه همین پیام است؛ عیدی که فلسفه آن تنها قربانی کردن حیوان نیست، بلکه قربانی کردن غرور، خودخواهی، ظلم، تبعیض و بی تفاوتی در برابر رنج انسانهاست.
در شرایطی که جهان اسلام با جنگ، افراط گرایی، فقر، شکاف های مذهبی و بحرانهای انسانی رو به رو است، بازخوانی پیام واقعی حج و عید قربان بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد.
حج در ذات خود یک حرکت تمدنی و امت ساز است. میلیونها مسلمان از ملتها، زبانها و مذاهب مختلف در کنار یکدیگر قرار می گیرند تا عملاً نشان دهند که اسلام دین وحدت و کرامت انسانی است. در چنین فضایی، بی تفاوتی در برابر سرنوشت مسلمانان مظلوم، به ویژه مردم فلسطین و کودکان بی دفاع غزه، با روح حقیقی حج سازگار نیست.
امروز غزه تنها یک جغرافیا نیست؛ وجدان زخمی جهان اسلام است. کودکانی که زیر بمباران کشته میشوند، مادرانی که در میان ویرانهها فرزندان شان را جستجو میکنند و مردمی که از ابتدایی ترین حقوق انسانی محروم شدهاند، آزمون بزرگ وجدان امت اسلامیاند. سکوت برخی دولتهای عربی در برابر این جنایتها، نه با آموزههای اسلامی سازگار است و نه با فلسفه وحدت بخش حج.
اگر حج انسان را به دفاع از مظلوم نرساند، اگر طواف کعبه حس مسئولیت اجتماعی را بیدار نکند و اگر قربانی کردن در عید قربان به همدلی با انسانهای رنج دیده منتهی نشود، معنویت به یک پوسته بی روح تبدیل خواهد شد.
جامعه ما (افغانستان) نیز بیش از هر زمان دیگری به فهم وحدت آفرین و اخلاقی از دین نیاز دارد. حج به مسلمانان میآموزد که اختلاف مذهبی نباید به حذف، تحقیر و تبعیض منجر شود. در کشوری که دههها از جنگ و شکاف های قومی و مذهبی آسیب دیده است، هرگونه سیاست تفرقه گرا میتواند آینده اجتماعی و سیاسی کشور را با خطر رو به رو سازد.
از همین منظر، انتظار می رود حکومت سرپرست طالبان با نگاهی خردمندانه، اسلامی و مبتنی بر عدالت، حقوق همه مذاهب اسلامی را رعایت کند. مذهب جعفری، که در دوره جمهوریت به رسمیت شناخته شده بود، بخشی از واقعیت تاریخی، دینی و اجتماعی افغانستان است و حذف رسمی آن یا محدود ساختن آموزش فقه جعفری، نه کمکی به وحدت ملی می کند و نه با روح عدالت اسلامی سازگار است.
هیچ جامعهای با حذف دیگران به ثبات نمیرسد. تجربه تاریخ نشان داده است که احترام به تنوع مذهبی، گفتگو و پذیرش متقابل، پایههای امنیت و همبستگی ملی را تقویت میکند. توهین به علمای دینی یا محدودکردن باورهای مذهبی مردم، تنها شکاف ها را عمیق تر میسازد و زمینه سوءاستفاده دشمنان وحدت اسلامی را فراهم میکند.
حج به ما میآموزد که امت اسلامی زمانی نیرومند خواهد بود که بر مشترکات تکیه کند، نه بر اختلافات.
عید قربان تنها مراسم ذبح قربانی نیست؛ فرصتی برای بازسازی اخلاق اجتماعی است. در روزگاری که مصرف گرایی، تجمل پرستی و اسراف به بخشی از زندگی جوامع تبدیل شده، اسلام مسلمانان را به ساده زیستی، میانه روی و مسئولیت پذیری دعوت میکند.
کمک به نیازمندان، رعایت حال همسایگان، صله رحم، احترام به سالمندان، توجه به یتیمان و حفظ پاکیزگی محیط زیست، بخش مهمی از فرهنگ عید در اسلام است. جامعهای که در آن گوشت قربانی تنها بر سفره ثروتمندان باقی بماند اما فقرا سهمی نداشته باشند، از فلسفه حقیقی عید فاصله گرفته است.
امروز مسلمان واقعی کسی است که هم به عبادت اهمیت دهد و هم به درد مردم. کسی که هم به مسجد توجه کند و هم به سفره خالی همسایهاش. اسلام بدون اخلاق اجتماعی، نمیتواند جامعهای سالم و انسانی بسازد.
حج و عید قربان، بیش از آنکه آیینهای تکراری مذهبی باشند، دعوتی برای بازگشت انسان به وجدان، عدالت و مسئولیتاند. جهان اسلام امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند فهمی عمیق، عقلانی و اخلاق محور از دین است؛ فهمی که در آن دفاع از مظلوم، احترام به کرامت انسان، پذیرش تنوع مذهبی و مبارزه با تبعیض، بخشی از ایمان تلقی شود.
شاید بزرگ ترین قربانیای که امت اسلامی امروز باید انجام دهد، قربانیکردن تعصب، سکوت، بیتفاوتی و نفرت باشد. زیرا کعبه تنها خانه سنگی مقدسی در مکه نیست؛ کعبه واقعی، دل انسانی است که از ظلم میشکند و در برابر رنج دیگران بیتفاوت نمیماند.
