اگر هفته وحدت درست روایت شود، میتواند به یک «نقطهٔ عطف» در مسیر همگرایی جهان اسلام تبدیل شود؛ نقطهای که در آن، امت اسلامی به جای نگاه به بیرون، به ظرفیتهای درونی خود تکیه میکند و با بازسازی اعتماد، تقویت همافزایی و مدیریت اختلافات، دست بیگانگان را از سرنوشت خود کوتاه میسازد.
هفتهٔ وحدت در جهان اسلام، اگر از سطح شعارهای تکراری فراتر برده شود، به یک «فرصت تاریخی برای بازسازی اعتماد» میان ملتهای مسلمان تبدیل میشود؛ فرصتی که میتواند زخمهای انباشتهشدهٔ دههها سوءظن، رقابتهای سیاسی، جنگهای نیابتی و روایتهای مخدوش رسانهای را التیام دهد. این هفته یادآور این حقیقت است که امت اسلامی، با همهٔ تفاوتهای مذهبی و قومی، یک سرنوشت مشترک دارد و اگر این سرنوشت را خود مسلمانان مدیریت نکنند، دیگران برایشان تصمیم خواهند گرفت. همین نکته است که اهمیت هفتهٔ وحدت را از یک مناسبت تقویمی به یک «پروژهٔ تمدنی» ارتقا میدهد؛ پروژهای که هدف آن تقویت همافزایی منطقهای و کوتاه کردن دست بیگانگان از سرنوشت ملتهای مسلمان است.
در این نگاه، وحدت به معنای یکدستسازی یا حذف تفاوتها نیست؛ بلکه به معنای مدیریت هوشمندانهٔ تکثر است. ملتهای مسلمان قرنها در کنار هم زیستهاند، با هم تجارت کردهاند، فرهنگ ساختهاند، تمدن آفریدهاند و در برابر تهدیدهای مشترک ایستادهاند. اما در دوران معاصر، اختلافات مذهبی و سیاسی به ابزاری برای نفوذ قدرتهای خارجی تبدیل شده است. هفتهٔ وحدت میتواند نقطهٔ بازگشت به همان تجربهٔ تاریخی باشد؛ تجربهای که در آن، تفاوتها نه تهدید، بلکه ظرفیتاند. این همان چیزی است که بسیاری از اندیشمندان مسلمان از سید جمالالدین اسدآبادی تا امام خمینی و امام شهید آیت الله خامنه ای بر آن تأکید کردهاند: وحدت، شرط لازم برای بازیابی قدرت و استقلال امت اسلامی است.
بازسازی اعتماد میان ملتهای مسلمان، مهمترین نیاز امروز جهان اسلام است. اعتماد، زیربنای هر همکاری پایدار است؛ بدون اعتماد، نه بازار مشترک شکل میگیرد، نه امنیت جمعی، نه روایت مشترک و نه سیاست مشترک. در دهههای اخیر، این اعتماد آسیبهای جدی دیده است؛ جنگها و رقابت های متعدد در منطقه ای، حضور و دخالتها خارجی در میان کشورهای اسلامی، عملیات روانی رسانههای بیگانه و سوءبرداشتهای تاریخی، همه و همه شکافهایی ایجاد کردهاند که باید ترمیم شوند. هفتهٔ وحدت میتواند بهانهای باشد برای گفتوگوهای صادقانه میان علما، نخبگان، رسانهها و مردم؛ گفتوگوهایی که هدفشان نه اثبات حقانیت یک گروه، بلکه بازسازی اعتماد و یافتن نقاط مشترک است. نخبگان و شخصیت ها و بویژه علما و رهبران کشورهای اسلامی نیز در این میان نقش تعیینکننده دارند؛ این طیف ها اگر به جای برجستهسازی اختلافات، بر رنج مشترک، تهدید مشترک و امید و امنیت مشترک تمرکز کنند، میتوانند ذهنیت عمومی را به سمت همگرایی سوق دهند. این همان چیزی است که در تحلیلهای مربوط به سرمایه اجتماعی امت اسلامی مطرح میشود؛ سرمایهای که اگر تقویت شود، مسیر آیندهٔ جهان اسلام را تغییر خواهد داد.
همافزایی منطقهای، یکی از پیامدهای طبیعی وحدت و اعتماد است. جهان اسلام با جمعیتی بیش از یک میلیارد نفر، منابع طبیعی گسترده، موقعیت ژئوپلیتیک بینظیر و ظرفیتهای فرهنگی و اقتصادی فراوان، میتواند یکی از قدرتمندترین بلوکهای منطقهای جهان باشد. اما این ظرفیتها زمانی بالفعل میشوند که کشورهای مسلمان به جای رقابتهای فرساینده، و اعتماد به بیگانگان به سمت همکاریهای پایدار بین کشورهای اسلامی حرکت کنند. هفتهٔ وحدت میتواند زمینهساز چنین همکاریهایی باشد؛ همکاریهایی که در حوزهٔ اقتصاد، امنیت، فرهنگ و رسانه قابل تحققاند. بازار مشترک اسلامی، شبکهٔ امنیت جمعی، تبادلات فرهنگی گسترده و روایتهای رسانهای هماهنگ، همه میتوانند محصول یک نگاه وحدتمحور باشند. این مسیر البته نیازمند ارادهٔ سیاسی، عقلانیت رسانهای و مشارکت مردمی است؛ اما نقطهٔ آغاز آن، همین بازسازی اعتماد است.
کوتاه کردن دست اجانب از سرنوشت ملتهای مسلمان، شعاری نیست که با تکرار تحقق یابد؛ این هدف تنها زمانی محقق میشود که ملتها ودولت های مسلمان به یکدیگر اعتماد کنند، منافع مشترک را بر اختلافات ترجیح دهند و اجازه ندهند قدرتهای خارجی از شکافها بهرهبرداری کنند. تاریخ معاصر جهان اسلام پر است از نمونههایی که نشان میدهد هر جا اختلافات داخلی تشدید شده، دخالت خارجی نیز افزایش یافته است. از شمال آفریقا تا غرب آسیا، از آسیای مرکزی تا جنوب شرق آسیا، هر جا شکافها عمیقتر شدهاند، بیگانگان راحتتر توانستهاند سیاستها را مهندسی کنند.
هفتهٔ وحدت میتواند یادآور این تجربهٔ تلخ باشد و ملتها را به سمت یک عقلانیت جمعی سوق دهد؛ عقلانیتی که در آن، اختلافات در چارچوب گفتوگو مدیریت میشوند و منافع مشترک بر رقابتهای کوتاهمدت ترجیح داده میشود. این همان چیزی است که در تحلیلهای مربوط به نقش وحدت در استقلال سیاسی مطرح میشود.
در نهایت، هفتهٔ وحدت فرصتی است برای آیندهسازی. فرصتی برای اینکه ملتهای مسلمان دوباره به خود یادآوری کنند که میتوانند سرنوشت خود را خودشان بنویسند. این هفته میتواند ذهنها را به سمت همکاری، دلها را به سمت اعتماد و سیاستها را به سمت عقلانیت سوق دهد. اگر این هفته درست روایت شود، میتواند به یک «نقطهٔ عطف» در مسیر همگرایی جهان اسلام تبدیل شود؛ نقطهای که در آن، امت اسلامی به جای نگاه به بیرون، به ظرفیتهای درونی خود تکیه میکند و با بازسازی اعتماد، تقویت همافزایی و مدیریت اختلافات، دست بیگانگان را از سرنوشت خود کوتاه میسازد.
