در حالی که جهان پنجم اکتبر را به عنوان روز جهانی معلم گرامی می دارد، معلمان افغانستان زیر سلطه‌ی طالبان با بحرانی بی سابقه روبه‌رو هستند؛ از تعطیلی مکاتب دخترانه و اخراج استادان شیعه تا کاهش حقوق، تأخیر در پرداخت معاشات و ممنوعیت تجلیل از همین روز.
روز جهانی معلم، روز پاسداشت دانش، تربیت و امید است. اما در افغانستان سال ۱۴۰۴، این روز بیش از آنکه جشن باشد، یادآور خاموشی صداها و بحران عمیق آموزشی است. معلمانی که روزگاری مظهر پیشرفت و روشنگری بودند، امروز زیر فشار سیاست‌های سخت گیرانه‌ی طالبان، از حقوق ابتدایی خود محروم‌اند.
روز معلم در افغانستان از ۳ جوزا به ۵ اکتبر تغییر یافت تا با استانداردهای جهانی هم راستا شود، اما امروز به یادآور محدودیت‌ها تبدیل شده است. مهم ترین چالش‌ها عبارتند از:
- تعطیلی گسترده مکاتب دخترانه: دستور هبت‌الله آخوندزاده برای تعطیلی کامل مکاتب دخترانه و بسته شدن مکاتب در همه ولایاتی کشور، میلیون‌ها دختر را از آموزش محروم کرده است.
- اخراج استادان شیعه و تبعیض مذهبی: برکناری صدها استاد دانشگاه، از جمله ۱۷ استاد از دانشگاه شیخ زاید خوست، بدون دلیل رسمی، و اخراج استادان زن، دانشگاه‌ها را به مراکز ایدئولوژیک تبدیل کرده است.
- فشارهای اقتصادی و روانی: کسر ۲۰۰ افغانی از حقوق ماهانه، تأخیر در پرداخت معاشات، کمبود امکانات و مهندسی محتوای درسی، معلمان را به ترک حرفه وادار کرده است.
- طالبان نه تنها تجلیل از روز معلم را ممنوع کرده‌اند، بلکه معلمان را مجبور به رعایت ظواهر خاص (لنگی، ریش) و پاسخ به آزمون‌های دین‌داری توسط محتسبان بی‌سواد کرده‌اند.
- ۸۰ هزار معلم و کارمند از تشکیلات وزارت معارف حذف شده‌اند و اکثر معلمان زن که خانه نشین شده‌اند، و آنهای که مانده اند حق دریافت معاش بالاتر از ۵ هزار افغانی را ندارند.
- بسیاری از معلمان زن، نان‌آوران خانواده‌های خود بودند و با قطع معاش، منبع معیشت آنان از بین رفته است.
با آنکه این روز برای معلمان افغانستان، به ویژه زنان، چندان خوشایند نیست، اما به عنوان یک ارزش انسانی، روز جهانی معلم را به همه‌ی معلمان سراسر جهان، به ویژه معلمان زن افغانستان که در سخت ترین شرایط، چراغ دانش را روشن نگه داشته‌اند، تبریک می‌گوییم. آنان نماد مقاومت و ایثارند.
اسلام، نخستین آیات خود را با «اقرأ» (بخوان) آغاز می‌کند و دانش را برترین عبادت می‌شمارد. پیامبر اسلام (ص) فرمود: «کسب علم و دانش بر هر مرد و زن مسلمان واجب است.» طالبان با ممنوعیت آموزش دختران و اخراج استادان، نه تنها مخالف نص صریح قرآن و سنت عمل می کنند، بلکه مرتکب گناهی بزرگ می‌شوند. چگونه می‌توانند ادعای حاکمیت دینی داشته باشند در حالی که درِ خانه‌ی دانش را به روی نیمی از جامعه بسته‌اند؟ این رفتار، بدعت و انحراف از مسیر پیامبر است.
اخلاق انسانی حکم می کند که هر انسان، صرف نظر از جنسیت، مذهب یا قومیت، حق دسترسی به آموزش را دارد. معلم، پدر معنوی جامعه است و اهانت به او، اهانت به کرامت انسانی است. طالبان با ممنوعیت تجلیل از روز معلم، تحقیر معلمان و وادار کردن آنان به دست فروشی، کرامت انسانی را لگدمال کرده‌اند. این رفتار، نه تنها غیراخلاقی، بلکه نشانه‌ی خودکامگی و بی‌اعتنایی به ارزش‌های جهان‌شمول است.
اعلامیه‌ی جهانی حقوق بشر در ماده‌ی ۲۶، آموزش را حق هر انسان می‌داند. کنوانسیون حقوق کودک و میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نیز بر این حق تأکید دارند. طالبان با ممنوعیت آموزش دختران، اخراج استادان شیعه و زن، و کاهش حقوق معلمان، ناقض صریح این اسناد بین‌المللی هستند. جامعه‌ی جهانی باید این نقض سیستماتیک را محکوم کند و برای بازگشایی مکاتب و تأمین حقوق معلمان فشار بیاورد.
روز جهانی معلم در افغانستان، آینه‌ی تمام نمای بحرانی است که نه تنها آموزش، بلکه هویت ملی و آینده‌ی این سرزمین را تهدید می‌کند. طالبان با سیاست‌های ضدآموزشی خود، در واقع با دانش، پیشرفت و کرامت انسانی می‌جنگند. اما تاریخ نشان داده است که هیچ قدرت خودکامه‌ای نتوانسته است چراغ دانش را برای همیشه خاموش کند. معلمان کشور، به ویژه زنان، با ایستادگی خاموش خود، این چراغ را زنده نگه داشته اند. اگر جامعه‌ی جهانی امروز سکوت کند، فردا باید هزینه‌ی جهل و افراط‌گرایی را در سراسر جهان بپردازد. بیایید صدای معلمان خاموش افغانستان باشیم؛ زیرا آینده‌ی افغانستان، آینده‌ی جهان است.
نویسنده: دکتر لنگرزاد
