افغانستان در آستانه یک بحران انسانی بیسابقه در حوزه منابع حیاتی قرار دارد. گزارشهای اخیر برنامه اسکان بشر سازمان ملل هشدار میدهد که با وجود اهمیت استراتژیک آب برای بقای انسان، میلیونها نفر در این کشور همچنان از دسترسی به آب آشامیدنی سالم و مطمئن محروم هستند. تلاقی بحرانهای اقلیمی، خشکسالیهای مکرر و فروپاشی زیرساختهای شهری، وضعیت را به مرحلهای رسانده است که نه تنها امنیت غذایی، بلکه سلامت عمومی و بقای جوامع محلی را نیز با تهدیدی جدی مواجه کرده است.
بحران آب در افغانستان دیگر تنها یک مسئله محیطزیستی یا اقلیمی نیست، بلکه به یک بحران ساختاری و امنیتی تبدیل شده است که ریشههای آن در مدیریت ضعیف شهری و تغییرات اقلیمی نهفته است. گزارش سازمان ملل بر لزوم «برنامهریزی شهری هوشمندانه» تأکید دارد، اما واقعیت موجود نشان میدهد که افغانستان با شکاف عمیقی میان نیازهای رو به رشد جمعیت و زیرساختهای فرسوده روبروست.
اولین لایه این بحران، تغییر در الگوهای بارندگی و افت شدید سطح آبهای زیرزمینی است که افغانستان را به یکی از آسیبپذیرترین مناطق جهان در برابر خشکسالی تبدیل کرده است. با این حال، آنچه وضعیت را از یک بحران طبیعی به یک فاجعه انسانی بدل میکند، مدیریت ناکارآمد منابع و نبود سیستمهای استاندارد دفع پسماند و فاضلاب است. در شهرهایی مانند کابل، آلودگی منابع آبی توسط فاضلابهای شهری، یک چرخه مرگبار ایجاد کرده است: کمبود آب باعث میشود مردم به سمت منابع آلوده روی بیاورند و این روی آوردن، خود منجر به شیوع بیماریهای مرگباری نظیر وبا و معضلات گوارشی، بهویژه در میان کودکان، میشود.
از منظر تحلیلی، مسئله تنها «کمبود مقدار آب» نیست، بلکه چالش اصلی در «کیفیت و مدیریت» آن نهفته است. نبود مدیریت پسماند و زیرساختهای بهداشتی باعث شده تا منابع آبی که محدود هستند نیز از دسترس خارج شوند. بنابراین، راهکار نهایی در گروی گذار از «مدیریت بحران» (اقدامات اضطراری) به «مدیریت منابع» (برنامهریزی بلندمدت) است. اگر برنامهریزیهای شهری و مدیریت منابع آب با رویکردی هوشمندانه و مبتنی بر پایداری پیادهسازی نشود، افغانستان نه تنها با فقر آبی، بلکه با فروپاشی کامل سلامت عمومی و تشدید ناامنیهای اجتماعی روبرو خواهد شد.
