آزادی جاوید نیازی؛ پایانِ یک پرونده یا آغاز هنجارسازی خطرناک؟
آزادی جاوید نیازی، مسئول خبرگزاری پیگرد، پس از نزدیک به دو ماه حبس در زندان طالبان، اگرچه خبری خوشآیند است، اما نباید ما را نسبت به عمق فاجعهای که بر پیکره رسانههای مستقل افغانستان وارد شده، غافل کند. این اقدام انفرادی، در سایه ادامه بازداشت دیگر خبرنگاران و تشدید فضای ارعاب، نه تنها پیروزی برای آزادی بیان نیست، بلکه میتواند به هنجاری خطرناک برای «بازداشتهای تاکتیکی» توسط طالبان تبدیل شود.
خبر رهایی جاوید نیازی از بند طالبان، سازمان حمایت از رسانههای افغانستان که از بازداشت او در 16 ثور به عنوان «نقض آشکار حقوق بشر و اصول آزادی رسانهها» یاد کرده بود، از این اقدام استقبال کرده است. با این حال، تأکید این سازمان بر اینکه «آزادی یک خبرنگار به تنهایی برای تضمین آزادی رسانهها کافی نیست»، زنگ خطری جدی برای جامعه جهانی و فعالان مدنی است. در حالی که طالبان این آزادی را به عنوان اقدامی خیرخواهانه جلوه میدهند، باید آن را در بستر وسیع تر سرکوب سیستماتیک رسانهها بررسی کرد؛ سرکوبی که افغانستان را در رتبه 175 از 180 کشور در شاخص آزادی مطبوعات قرار داده است.
بر اساس گزارش رسانه ها، جاوید نیازی در 16 ثور سال جاری پس از احضار به اداره استخبارات طالبان بازداشت شد. این الگوی «احضار و بازداشت»، تاکتیکی آشنا برای خاموش کردن صداهای مخالف است. گزارشها حاکی از آن است که در کنار نیازی، منصور نیازی و عمران دانش، دو خبرنگار برجسته طلوع نیوز، نیز در بازداشت به سر میبرند و وضعیت آنها نامشخص است. این اقدامات همزمان با هشدار سازمان ملل (یوناما) درباره «بازداشتهای بدون دلیل مشخص» و گزارشهایی از «حمله به خبرنگاران و مصادره اموال آنها» انجام شده است. آزادی نیازی، اگرچه مایه دلگرمی است، اما سایه سنگین بازداشت دیگر همکارانش، ماهیت نمایشی و مشروط این اقدام را آشکار میسازد.
و همینطور اقدام طالبان در مسدود کردن دفتر تلویزیون خصوصی تمدن و غارت تجهیزات آن، نمونهای دیگر از سرکوب سیستماتیک رسانههای مستقل در افغانستان است که توسط سازمان حمایت از رسانههای افغانستان به شدت محکوم شده است. این سازمان، این اقدام را بخشی از الگوی گسترده تر فشار بر رسانهها میداند که با ایجاد «کمیسیونهای نظارت» در تمام ولایات برای کنترل محتوای رسانهای همراه شده است. این رویداد نشان میدهد که سرکوب رسانهها تنها به بازداشت خبرنگاران محدود نمیشود، بلکه با بستن فیزیکی دفاتر و مصادره اموال، به دنبال نابودی کامل ساختار رسانهای مستقل است. این اقدام، در کنار بازداشتهای خودسرانه، تصویری آشکار از نقض آشکار حقوق بشر و آزادی بیان توسط طالبان ارائه میدهد.
رسانههای مستقل نظیر تلویزیون «تمدن» رکن اساسی جامعه مدنی و دموکراسی در افغانستان هستند. این رسانهها نه تنها به عنوان ناظر بر قدرت عمل میکنند، بلکه بستری برای گفتگوی عمومی، شفافیت و پاسخ گویی فراهم میآورند. در شرایطی که طالبان به دنبال تحمیل یک روایت واحد و ایدئولوژیک هستند، وجود خبرنگاران مستقل که به گزارش حقایق بدون جانبداری میپردازند، آخرین سنگر آگاهی بخشی در جامعه محسوب میشود. این رسانهها با انعکاس صدای اقشار مختلف جامعه، از جمله زنان و اقلیتها، به حفظ انسجام اجتماعی کمک میکنند. سرکوب آنها به معنای خاموش کردن چراغ عقل و خرد جمعی در تاریکی استبداد است.
طالبان همواره مدعی حکومت داری بر اساس شریعت اسلامی هستند، اما عملکرد آنها در قبال رسانهها، تناقضی آشکار با اصول بنیادین اسلام دارد. اسلام دین «پرسش» و «نقد» است. قرآن کریم انسان را به تفکر و تعقل دعوت میکند و پیامبر اسلام (ص) نیز در تنویر افکار عمومی و نقد عملکرد قدرتمندان جامعه، پیشگام بودند. اصل «امر به معروف و نهی از منکر» که یکی از ارکان اخلاق اجتماعی در اسلام است، بدون وجود رسانههای آزاد و مستقل برای کشف فساد و انحراف، محقق نمیشود. حبس خبرنگاران به دلیل انجام وظیفه حرفهای، نه تنها با روح عدالت خواهی اسلام در تضاد است، بلکه مصداق «ظلم» و «کتمان حقیقت» است که در متون دینی به شدت از آن نهی شده است. طالبان نمیتوانند با یک دست برائت از ظلم بجویند و با دست دیگر، زبان منتقدان را به زور سکوت دهند. این رفتار، تفسیری انحرافی و ابزاری از دین برای مشروعیت بخشی به سرکوب است.
بازداشتهای خودسرانه و آزادی سازی گزینشی
سازمان حمایت از رسانهها به درستی بر این نکته تأکید دارد که آزادیهای موردی، مسئله سیستماتیک بازداشت خبرنگاران را حل نمیکند. طالبان باید درک کند که جامعه جهانی و مردم افغانستان، نمایشهای تاکتیکی را نمیپذیرند. بازداشتهای خودسرانه، محاکمههای غیرعلنی و اعمال فشار بر رسانهها، نقض آشکار قوانین بینالمللی و حقوق اولیه بشر است. تمامی خبرنگاران زندانی، از جمله منصور نیازی و عمران دانش که سرنوشت آنها همچنان در هالهای از ابهام است، باید فوراً و بدون قید و شرط آزاد شوند. طالبان باید به حق مسلم آنان برای دسترسی به وکیل مدافع، برخورداری از محاکمه عادلانه و امنیت شغلی احترام بگذارد. ادامه روند بازداشتهای گزینشی، نه تنها وجهه بینالمللی این گروه را بیش از پیش تخریب میکند، بلکه زمینه ساز تشدید بحران اعتماد در جامعه افغانستان خواهد شد.
آزادی جاوید نیازی، صفحهای از کتاب سیاه سرکوب خبرنگاران در افغانستان ورق نخورد، بلکه تنها یک پاراگراف به پایان رسید و پاراگرافهای دیگر همچنان نانوشته یا در هالهای از ابهام باقی ماندهاند. این رویداد، چالش عمیق تری را آشکار میسازد: نبرد بر سر هویت افغانستان. آیا این سرزمین، جایگاهی برای خردورزی، تکثر آرا و آزادی بیان است، یا زندانی برای اندیشههای مخالف؟ سکوت جامعه جهانی در برابر این جنایاتِ خاموش، نه تنها افغانستان را به ورطه انزوا میکشاند، بلکه الگویی خطرناک برای سایر نقاط جهان در سرکوب صدای حقیقت ایجاد خواهد کرد. دفاع از خبرنگاران، دفاع از قلعه عقلانیت است؛ قلعهای که اگر فرو ریزد، تاریکی جهل و استبداد بر همگان سایه خواهد افکند. آیا جهان اجازه خواهد داد که آخرین چراغهای روشنایی در افغانستان یکی پس از دیگری خاموش شوند؟
نویسنده: ز. نظری
