هم زمان با فرارسیدن ماه محرم و ایام سوگواری حضرت امام حسین(ع)، شورای علمای شیعه افغانستان با صدور بیانیهای از مسئولان امنیتی حکومت طالبان خواسته است که زمینه برگزاری امن، باشکوه و آزادانه مراسم عزاداری را فراهم کنند. این درخواست تنها یک مطالبه مذهبی نیست، بلکه آزمونی مهم برای سنجش میزان تعهد حکومت به حقوق شهروندی، آزادیهای دینی و مسئولیت های دولت داری است. محرم در افغانستان صرفاً یک مراسم مذهبی نیست؛ بلکه بخشی از هویت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی میلیونها شهروند کشور است. تأمین امنیت عزاداران، احترام به آزادیهای مذهبی و پرهیز از محدودیت های غیرضروری میتواند به تقویت وحدت ملی، اعتماد عمومی و همزیستی مذهبی در افغانستان کمک کند.
بیانیه اخیر شورای علمای شیعه افغانستان در آستانه ماه محرم، بار دیگر یکی از مهم ترین پرسشهای اجتماعی و سیاسی افغانستان را برجسته ساخت: آیا همه شهروندان افغانستان میتوانند آزادانه و با امنیت کامل مناسک دینی خود را برگزار کنند؟
این شورا ضمن درخواست تأمین امنیت مراسم محرم، از خطیبان و برگزارکنندگان نیز خواسته است که پیامهای نهضت عاشورا را تبیین کرده و از هرگونه سخن یا رفتاری که موجب اختلاف میان مسلمانان شود، پرهیز نمایند. همچنین از هیئتهای عزاداری خواسته شده است که برای حفظ امنیت با مسئولان همکاری کنند. این موضع گیری نشان میدهد که جامعه شیعه افغانستان نه تنها خواهان امنیت است، بلکه مسئولیت اجتماعی خود را نیز در حفظ آرامش و همبستگی ملی به رسمیت میشناسد.
اما مسئله محرم در افغانستان تنها یک موضوع امنیتی نیست؛ بلکه موضوعی مرتبط با آزادی مذهبی، عدالت اجتماعی، حقوق شهروندی و مسئولیت حکومت در قبال همه مردم کشور است.
برخی می پرسند چرا باید پس از گذشت بیش از سیزده قرن همچنان از عاشورا یاد کرد و برای امام حسین (ع) عزاداری نمود؟
پاسخ این پرسش را می توان در سه سطح خردمندانه، دینی و اجتماعی جستجو کرد.
نخست اینکه عاشورا صرفاً یک حادثه تاریخی نیست؛ بلکه نماد جاودانه مبارزه حق در برابر باطل است. ملتها قهرمانان آزادی خواه خود را فراموش نمیکنند. همان گونه که بسیاری از ملتهای جهان از رهبران عدالت طلب و آزادی خواه خود یاد میکنند، مسلمانان نیز قیام امام حسین(ع) را به عنوان بزرگ ترین نماد مبارزه با ظلم و استبداد زنده نگه میدارند.
دوم اینکه عاشورا یک مکتب اخلاقی است. درسهایی چون آزادگی، مسئولیت پذیری، دفاع از کرامت انسانی، وفاداری، ایثار و مقاومت در برابر فساد، محدود به زمان خاصی نیست و برای همه نسلها الهام بخش باقی میماند.
سوم اینکه در منطق دینی، یادآوری فداکاری اولیای الهی نوعی پاسداری از ارزشهای الهی است. قرآن کریم نیز بارها بر عبرت گرفتن از تاریخ تأکید میکند. بنابراین یاد عاشورا، در حقیقت یاد عدالت، حقیقت و مسئولیت انسانی است.
مردم افغانستان در طول تاریخ، با الهام از فرهنگ عاشورا و روحیه ایثار، آزادگی و ظلم ستیزی امام حسین(ع)، در برابر متجاوزانی چون امپراتوری بریتانیا، اتحاد جماهیر شوروی و ایالات متحده امریکا ایستادگی کرده و استقلال و عزت خود را حفظ کردهاند. از اینرو، بزرگداشت عاشورا تنها یک مراسم تاریخی نیست، بلکه پاسداشت مکتبی حیات بخش و وظیفهای دینی و شرعی برای زنده نگه داشتن ارزشهای جهاد، مقاومت و عدالت خواهی است.
آزادی عمل شیعیان در برگزاری مراسم محرم؛ یک حق دینی و شهروندی
یکی از مهمترین نکات بیانیه شورای علمای شیعه، درخواست برای فراهم شدن شرایط مناسب برگزاری مراسم عزاداری است.
باید با صراحت گفت که شیعیان افغانستان قرنهاست که مراسم محرم را برگزار میکنند. آنان بهتر از هر فرد یا نهادی میدانند که چگونه در چارچوب آموزه های اسلامی، ارزشهای مذهبی و سنتهای اجتماعی خود عزاداری کنند.
جامعه شیعه افغانستان در طول تاریخ نشان داده است که محرم را صرفاً به عنوان یک آیین سوگواری برگزار نمی کند؛ بلکه آن را به فرصتی برای ترویج اخلاق، همبستگی اجتماعی، کمک به نیازمندان، ترویج فرهنگ ایثار و تقویت ارزشهای انسانی تبدیل میکند.
از این رو، اصل منطقی و عادلانه آن است که شیعیان بتوانند مراسم محرم را مطابق فتاوا-ی مجتهدین شان، سنتها و تشخیص علمای خود برگزار کنند؛ البته در چارچوب نظم عمومی و قوانین کشور.
آزادی مذهبی هنگامی معنا پیدا میکند که هر جامعه دینی بتواند مناسک خود را آنگونه که معتقد است انجام دهد، نه آنگونه که دیگران برایش تعیین میکنند.
در واقع، محدود سازی غیرضروری آیینهای مذهبی نه تنها مشکلی را حل نمی کند، بلکه فاصله میان حکومت و مردم را افزایش میدهد. اعتماد اجتماعی زمانی تقویت میشود که حکومت به تنوع مذهبی کشور احترام بگذارد و شهروندان نیز در چارچوب قانون از حقوق خود بهره مند شوند.
اگر طالبان خود را «امارت اسلامی» میدانند، مسئولیت آنان تنها اداره سیاسی کشور نیست؛ بلکه تأمین عدالت و امنیت برای همه شهروندان نیز از وظایف شرعی و حکومتی آنان محسوب میشود.
در فقه اسلامی، حفظ جان انسانها از بزرگ ترین واجبات است. امنیت مساجد، حسینیهها، تکیهخانهها و اجتماعات مذهبی بخشی از همین مسئولیت شرعی است.
از منظر دولت داری نیز هیچ حکومتی بدون تأمین امنیت شهروندان مشروعیت و کارآمدی پایدار نخواهد داشت. بنابراین حفاظت از عزاداران امام حسین(ع) نه یک امتیاز ویژه، بلکه حق طبیعی شهروندان افغانستان است.
این مسئولیت زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که به یاد آوریم در سالهای جمهوریت، گروه های تروریستی چون داعش بارها شیعیان افغانستان را هدف حملات خونین قرار دادند. دهها حمله انتحاری و انفجاری جان صدها شهروند بیگناه را گرفت و خانوادههای فراوانی را داغدار ساخت.
بنابراین حساسیت جامعه شیعه نسبت به امنیت مراسم محرم، ناشی از تجربههای تلخ و واقعی سالهای گذشته است، نه نگرانیهای فرضی.
و اما نقش علمای شیعه در هدایت عزاداریهای معقول و آگاهانه چیست؟
در کنار مسئولیت حکومت، علمای بزرگ شیعه نیز وظیفهای مهم بر عهده دارند.
عالمان دینی باید همواره مردم را به سمت عزاداری آگاهانه، عقلانی، معنوی و مبتنی بر آموزه های اصیل اهل بیت (ع) هدایت کنند.
محرم زمانی بیشترین اثر را خواهد داشت که پیامهای آن در رفتار اجتماعی مردم دیده شود؛ یعنی عدالت خواهی، مبارزه با فساد، احترام به انسانها، کمک به محرومان و دفاع از حقیقت.
علمای شیعه می توانند با روشنگری، آموزش و تبیین صحیح فلسفه عاشورا، از افراطگرایی، خرافات و رفتارهایی که ممکن است چهره واقعی پیام عاشورا را مخدوش کند، جلوگیری نمایند.و مردم نیز باید از مجتهدان و عالمان دین پیروی کنند.
جامعه دینی هنگامی مسیر صحیح را طی میکند که به رهبری علمی و فقهی عالمان واجد شرایط اعتماد داشته باشد. در مسائل مربوط به عزاداری، احساسات مذهبی بسیار ارزشمند است؛ اما این احساسات زمانی به نتیجه مطلوب میرسد که با آگاهی و هدایت علمی همراه باشد.
پیروی از مجتهدان و علمای معتبر سبب میشود که عزاداریها هم از نظر شرعی صحیح باشد و هم آثار مثبت فرهنگی و اجتماعی بیشتری بر جامعه برجای بگذارد.
عاشورا متعلق به عقل و عشق، هر دو است؛ نه صرفاً احساس و نه صرفاً استدلال. این دو باید در کنار هم حرکت کنند.
افغانستان امروز بیش از هر زمان دیگری به اعتماد، همزیستی و عدالت نیاز دارد.
محرم میتواند فرصتی بزرگ برای نمایش بلوغ دینی و سیاسی کشور باشد. اگر حکومت امنیت را تأمین کند، اگر آزادیهای مذهبی محترم شمرده شود، اگر علما مردم را به اعتدال و آگاهی هدایت کنند و اگر عزاداران پیام حقیقی عاشورا را زنده نگه دارند، آنگاه محرم نه تنها عامل اختلاف نخواهد بود، بلکه به پلی برای همدلی و وحدت ملی تبدیل خواهد شد.
واقعیت آن است که امام حسین(ع) تنها متعلق به یک مذهب نیست؛ او نماد جهانی کرامت انسانی، آزادی وجدان و مقاومت در برابر ظلم است. هر جامعهای که از حسین(ع) بیاموزد، به عدالت نزدیک تر میشود و هر حکومتی که امنیت عزاداران حسین(ع) را تضمین کند، در حقیقت از امنیت، کرامت و حقوق شهروندان خود پاسداری کرده است.
شاید بزرگ ترین پیام عاشورا برای افغانستان امروز این باشد که قدرت بدون عدالت پایدار نمیماند، دین بدون اخلاق اثرگذار نمیشود و جامعه بدون احترام به حقوق یکدیگر، هرگز به صلح واقعی دست نخواهد یافت. عاشورا ما را دعوت میکند که پیش از سوگواری برای امام حسین(ع)، از خود بپرسیم: در برابر حق، عدالت و کرامت انسان چه مسئولیتی بر دوش داریم؟
نویسنده: دکتر محمدی محقق دینی
