نویسنده: دکتر محمدی محقق دینی
هم زمان با فرارسیدن ماه محرم، شورای علمای شیعه افغانستان از حکومت طالبان خواسته است تا زمینه برگزاری امن و باشکوه مراسم عزاداری امام حسین(ع) را فراهم سازد. این درخواست در حالی مطرح میشود که افغانستان در دو دهه گذشته شاهد خونین ترین حملات تروریستی علیه عزاداران حسینی، مساجد، تکیه خانهها و مراکز مذهبی شیعیان بوده است. اما فراتر از بحث امنیت، پرسش مهم تری نیز مطرح است: چرا پس از گذشت نزدیک به چهارده قرن از واقعه کربلا، هنوز میلیونها انسان در سراسر جهان برای امام حسین(ع) عزاداری میکنند؟
ماه محرم تنها یک مناسبت تاریخی نیست؛ بلکه یک مکتب فکری، اخلاقی و انسانی است که قرنهاست وجدان بشریت را بیدار نگه داشته است. حادثه عاشورا صرفاً نبردی میان دو گروه نبود؛ بلکه تقابل همیشگی حق و باطل، عدالت و ظلم، آزادی و استبداد، کرامت انسانی و سلطه گری بود.
امروز هنگامی که شورای علمای شیعه افغانستان بر ضرورت تأمین امنیت عزاداران تأکید میکند، در حقیقت از یکی از بنیادی ترین حقوق شهروندی و دینی مردم دفاع میکند؛ حقی که در بسیاری از اسناد اسلامی و انسانی مورد تأکید قرار گرفته است.
برخی می پرسند چرا باید برای حادثهای که قرنها از وقوع آن گذشته است، همچنان عزاداری کرد؟
پاسخ این پرسش را باید در فلسفه دین و نقش حافظه تاریخی جوامع جستجو کرد.
در فرهنگ اسلامی، زنده نگه داشتن یاد صالحان و شهیدان، یک اصل قرآنی و دینی است. قرآن کریم بارها از سرگذشت پیامبران و مبارزان راه حق سخن میگوید تا نسلهای آینده از آن درس بگیرند. اگر یادآوری گذشته بیفایده بود، بخش بزرگی از قرآن به تاریخ اختصاص نمییافت.
عزاداری برای امام حسین(ع) نیز صرفاً گریه بر یک مصیبت تاریخی نیست؛ بلکه تجدید پیمان با ارزش هایی همچون عدالتخواهی، مبارزه با ظلم، دفاع از آزادی انسان، ایثار و فداکاری، مسئولیت پذیری اجتماعی، امر به معروف و نهی از منکر است.
جامعهای که عاشورا را فراموش کند، به تدریج نسبت به ظلم و فساد بی تفاوت خواهد شد. از همین رو، محرم هر سال به مثابه یک دانشگاه عمومی اخلاق و انسانیت عمل میکند.
چرا عاشورا پس از چهارده قرن همچنان زنده است؟
بسیاری از جنگهای تاریخ فراموش شده اند؛ اما عاشورا همچنان زنده است. دلیل این ماندگاری چیست؟
زیرا امام حسین(ع) برای قدرت و ثروت قیام نکرد. او برای حفظ کرامت انسان و جلوگیری از انحراف دین قیام کرد.
هر جا ظلم وجود داشته باشد، پیام عاشورا زنده خواهد بود.
هر جا آزادی سرکوب شود، نام حسین(ع) الهام بخش خواهد بود.
هر جا انسانها در برابر استبداد مقاومت کنند، عاشورا معنا پیدا میکند.
در واقع، عاشورا متعلق به یک قوم، مذهب یا جغرافیا نیست؛ بلکه متعلق به همه آزادگان جهان است.
به همین دلیل است که متفکران مسلمان و غیرمسلمان، از عاشورا به عنوان یکی از بزرگ ترین نمادهای مقاومت در تاریخ بشر یاد کردهاند.
عاشورا؛ فقط متعلق به شیعیان نیست
یکی از واقعیتهای کمتر گفته شده درباره محرم این است که بزرگداشت امام حسین(ع) محدود به شیعیان نیست.
در بسیاری از کشورهای اسلامی، برادران اهل سنت نیز مراسم یادبود عاشورا برگزار میکنند و نسبت به شخصیت امام حسین(ع) احترام ویژهای دارند. محبت اهل بیت(ع) بخشی از فرهنگ مشترک اسلامی است و امام حسین(ع) نزد همه مسلمانان جایگاه رفیعی دارد.
اما دایره این احترام حتی فراتر از جهان اسلام است. در کشورهای مختلف جهان، مسیحیان، هندوها، سیکها و پیروان دیگر ادیان نیز در مراسم مرتبط با عاشورا حضور مییابند یا درباره شخصیت امام حسین(ع) پژوهش میکنند.
علت این استقبال روشن است: آنان در عاشورا، دین خاصی را نمی بینند؛ بلکه نماد آزادی، مقاومت و دفاع از کرامت انسان را مشاهده میکنند.
امام حسین(ع) برای بسیاری از انسانهای آزاده جهان، نماد ایستادگی در برابر ظلم است.
در کنار شکوه معنوی محرم، افغانستان خاطرات تلخی نیز از این ایام در حافظه خود دارد.
در سال های حکومت جمهوری، گروه های تروریستی به ویژه شاخه خوراسان داعش بارها مساجد، حسینیهها، تکیهخانهها و تجمعات مذهبی شیعیان را هدف حملات انتحاری قرار دادند.
اما جنایتهای تروریستی تنها به مراکز مذهبی محدود نماند. حمله به زایشگاه مادران، باشگاههای ورزشی، مراکز آموزشی، تالارهای عروسی و تجمعات غیرنظامی، چهره واقعی افراطگرایی تکفیری را آشکار ساخت.
صدها زن، کودک، جوان و سالمند بیگناه قربانی این خشونت های کور شدند.
به همین دلیل، دغدغه امنیت مراسم محرم صرفاً یک نگرانی مذهبی نیست؛ بلکه مسئلهای مرتبط با حق حیات و امنیت شهروندان افغانستان است.
مسئولیت شرعی طالبان در تأمین امنیت عزاداران
طالبان خود را «امارت اسلامی» مینامند و مشروعیت سیاسی خویش را بر مبانی دینی استوار میدانند.
بر اساس آموزه های اسلامی، حاکم اسلامی مسئول حفظ جان، مال، ناموس و آزادیهای مشروع مردم است.
پیامبر اسلام(ص) و خلفای نخستین همواره امنیت اقلیتهای دینی و مذهبی را که حتی خارج از دین اسلام بودند از وظایف حکومت میدانستند.
بنابراین تأمین امنیت عزاداران حسینی نه یک لطف سیاسی، بلکه یک وظیفه شرعی و دینی است.
شورای علمای شیعه افغانستان نیز در بیانیه اخیر خود دقیقاً بر همین مسئولیت تأکید کرده و از نهادهای امنیتی طالبان خواسته است شرایط لازم را برای برگزاری امن مراسم محرم فراهم سازند.
فارغ از مباحث دینی، هر حکومتی در جهان بر اساس اصول دولت داری موظف به تأمین امنیت همه شهروندان است.
دولت زمانی میتواند مدعی اقتدار و مشروعیت باشد که بتواند امنیت مراسم مذهبی، فرهنگی و اجتماعی مردم را تضمین کند.
اگر طالبان خواهان پذیرش بیشتر داخلی و بینالمللی هستند، یکی از مهم ترین معیارهای ارزیابی آنان، نحوه برخورد با تنوع مذهبی و حفظ حقوق شهروندی اقوام و مذاهب مختلف افغانستان خواهد بود.
تأمین امنیت محرم، آزمونی برای سنجش میزان مسئولیت پذیری حکومت در برابر همه شهروندان افغانستان است.
عاشورا فقط رویدادی در گذشته نیست؛ آیینهای است که هر نسل میتواند چهره خود را در آن ببیند.
امام حسین(ع) تنها متعلق به تاریخ نیست؛ متعلق به آینده نیز هست. تا زمانی که ظلم وجود دارد، عاشورا زنده خواهد بود. تا زمانی که انسانها برای آزادی و عدالت مبارزه میکنند، نام امام حسین(ع) الهام بخش خواهد ماند.
امروز نیز در افغانستان، امنیت عزاداران حسینی تنها مسئله یک مذهب نیست؛ بلکه مسئله احترام به کرامت انسان، آزادی مذهبی، همزیستی ملی و مسئولیت حکومت در برابر مردم است.
اگر عاشورا به ما درسی داده باشد، آن درس این است که هیچ جامعهای با حذف دیگری به آرامش نمی رسد و هیچ حکومتی بدون تأمین عدالت و امنیت پایدار نخواهد ماند.
محرم هر سال از نو این حقیقت را به ما یادآوری میکند که قدرت ها میآیند و میروند، حکومت ها تغییر می کنند، اما پیام عدالت، آزادگی و کرامت انسانی که از کربلا برخاست، همچنان در وجدان تاریخ زنده است؛ پیامی که نه با شمشیر خاموش شد و نه با گذشت قرنها به فراموشی سپرده خواهد شد.
