روز جهانی شهرها؛ شهرهای افغانستان میان رشد جمعیت و بحران زیرساخت‌ها

هم‌زمان با ۳۱ اکتبر، روز جهانی شهرها، برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد (UN-Habitat) هشدار داده است که تا سال ۲۰۶۰ نزدیک به نیمی از جمعیت افغانستان در شهرها زندگی خواهند کرد. این نهاد تأکید کرده است که هرچند شهرنشینی فرصت‌هایی برای توسعه ایجاد می‌کند، اما بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها مستلزم برنامه‌ریزی، همکاری و مشارکت همگانی است.
سازمان ملل متحد ۳۱ اکتبر را به‌عنوان روز جهانی شهرها نام‌گذاری کرده تا توجه جهانی را به توسعه پایدار شهری، بهبود کیفیت زندگی شهروندان و چالش‌های ناشی از گسترش شهرنشینی جلب کند.
با این حال، شهرهای افغانستان به‌جای آن‌که به مراکز رشد اقتصادی و رفاه تبدیل شوند، با مشکلات گسترده‌ای از جمله کمبود آب، آلودگی محیط‌زیست، افزایش بی‌رویه جمعیت، ساخت‌وسازهای غیرمنظم و تخریب خانه‌های مسکونی بدون ارائه گزینه‌های جایگزین روبه‌رو هستند.
برنامه اسکان بشر سازمان ملل بارها نسبت به رشد سریع و عمدتاً بدون برنامه‌ریزی شهرهای افغانستان هشدار داده است. برآوردها نشان می‌دهد که در حال حاضر حدود ۲۷ درصد جمعیت کشور، معادل حدود ۱۱.۴ میلیون نفر، در مناطق شهری زندگی می‌کنند و این رقم تا سال ۲۰۶۰ به حدود نیمی از جمعیت کشور خواهد رسید.
کابل، پایتخت افغانستان، نمونه‌ای روشن از این روند است. طرح جامع این شهر در دهه ۱۹۷۰ برای حدود ۸۰۰ هزار نفر طراحی شده بود، اما اکنون جمعیت آن چندین برابر ظرفیت پیش‌بینی‌شده است. هرچند آمار دقیقی از جمعیت کابل وجود ندارد، اما برآوردها شمار ساکنان این شهر را بین پنج تا بیش از شش میلیون نفر و برخی منابع غیررسمی تا حدود هفت میلیون نفر اعلام کرده‌اند.
بازگشت گسترده مهاجران از ایران و پاکستان، مهاجرت روستاییان به‌دلیل خشکسالی، فقر و کاهش فرصت‌های معیشتی و همچنین تمرکز خدمات و امکانات در شهرهای بزرگ، از مهم‌ترین عوامل رشد جمعیت شهری به‌شمار می‌روند.
این افزایش جمعیت در شرایطی رخ داده که زیرساخت‌های اساسی، از جمله شبکه‌های آب‌رسانی، فاضلاب، حمل‌ونقل، خدمات صحی و آموزشی، توان پاسخ‌گویی به نیازهای شهروندان را ندارند.
بحران آب از مهم‌ترین تهدیدهای پیش روی شهرهای افغانستان، به‌ویژه کابل، محسوب می‌شود. کاهش بارندگی، خشکسالی‌های پی‌درپی، تغییرات اقلیمی، رشد جمعیت و برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی، ذخایر آب را به‌شدت کاهش داده است.
گزارش‌ها نشان می‌دهد که سطح آب‌های زیرزمینی کابل طی یک دهه گذشته بین ۲۵ تا ۳۰ متر پایین رفته و شمار زیادی از چاه‌های عمیق خشک شده‌اند. همچنین میزان برداشت سالانه آب حدود ۴۴ میلیون مترمکعب بیش از ظرفیت تجدیدپذیر منابع زیرزمینی برآورد می‌شود.
برخی ارزیابی‌ها هشدار می‌دهند که اگر روند کنونی ادامه یابد، کابل تا حدود سال ۲۰۳۰ با بحران جدی تأمین آب و کاهش شدید ذخایر آب زیرزمینی مواجه خواهد شد. سایر شهرهای افغانستان نیز با مشکلات مشابهی مانند کمبود منابع آبی، نبود شبکه‌های منظم آب‌رسانی و ضعف در مدیریت منابع آب دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
در کنار بحران آب، آلودگی هوا، مدیریت نامناسب زباله، دفع غیراصولی فاضلاب و کاهش فضاهای سبز نیز از دیگر چالش‌های مهم شهرهای افغانستان به‌شمار می‌روند. کابل در فصل زمستان به‌دلیل استفاده گسترده از سوخت‌های آلاینده برای گرمایش، تردد وسایط نقلیه فرسوده و فعالیت برخی کارگاه‌ها و کارخانه‌ها، هر سال با آلودگی شدید هوا روبه‌رو می‌شود؛ بحرانی که سلامت میلیون‌ها شهروند را تهدید می‌کند.