روز ۳۱ آگست ۲۰۲۱ در حافظه تاریخی افغانستان بهعنوان یکی از تلخترین روزها ثبت شده است؛ روزی که ایالات متحده پس از دو دهه حضور نظامی، سیاسی و اقتصادی، تصمیم گرفت بهطور کامل و شتابزده و غیرمسولانه نیروهای خود را از این کشور خارج کند. این خروج، که در ظاهر پایان جنگی طولانی و پرهزینه برای واشنگتن بود، در واقع آغاز بحرانی تازه و پیچیدهتر برای مردم افغانستان شد. آنچه بهعنوان «پایان جنگ» معرفی گردید، بهسرعت به فروپاشی ساختارهای امنیتی و سیاسی، بازگشت طالبان به قدرت و بیثباتی گسترده منجر شد؛ رخدادی که اعتماد عمومی را بهشدت متزلزل کرد و آیندهای مبهم را پیشروی مردم افغانستان قرار داد.
یکی از نخستین و بزرگترین قربانیان این تحول، زنان و دختران افغانستان بودند. طی بیست سال گذشته، امیدی تازه برای آنان شکل گرفته بود؛ امید به آموزش، کار، مشارکت اجتماعی و حضور فعال در عرصههای فرهنگی و سیاسی. اما با بازگشت طالبان، این دستاوردها ناگهان فرو ریخت. مدارس و دانشگاهها برای بسیاری از دختران بسته شد، فرصتهای شغلی از میان رفت و فضای اجتماعی بهشدت محدود گردید. آیندهای که قرار بود روشنتر باشد، به سایهای سنگین از محرومیت و تبعیض بدل شد.
همزمان، موج گستردهای از آوارگی و مهاجرت اجباری شکل گرفت. هزاران خانواده برای فرار از خشونت و محدودیتها، کشور را ترک کردند. این مهاجرت نهتنها بحران انسانی را در کشورهای همسایه و حتی اروپا تشدید کرد، بلکه افغانستان را با پدیده «خالیشدن مغزها» مواجه ساخت؛ از دسترفتن نیروهای متخصص، دانشگاهیان و فعالان مدنی که میتوانستند ستونهای توسعه آینده باشند.
بیاعتمادی عمومی نیز بهشدت افزایش یافت. مردم افغانستان احساس کردند بار دیگر قربانی معاملههای سیاسی قدرتهای بزرگ شدهاند. این بیاعتمادی نهتنها نسبت به آمریکا، بلکه نسبت به کل جامعه جهانی شکل گرفت و بسیاری از افغانها باور کردند که سرنوشت آنان بدون حضور واقعیشان در میز مذاکرات تعیین شده است. توافق دوحه میان آمریکا و طالبان، که بدون مشارکت واقعی نمایندگان مردم افغانستان انجام شد، بهعنوان نماد خیانت به ملت باقی ماند؛ توافقی که عملاً مشروعیت طالبان را تثبیت کرد و دولت منتخب افغانستان را تضعیف نمود.
جامعه مدنی افغانستان نیز ضربهای سنگین متحمل شد. نهادهای مدنی، رسانهها و سازمانهای حقوق بشری که طی دو دهه شکل گرفته بودند، یا تعطیل شدند یا تحت فشار شدید قرار گرفتند. بسیاری از فعالان مدنی مجبور به ترک کشور شدند و فضای عمومی بهشدت محدود گردید. نسل جوانی که با ارزشهای آزادی و مشارکت اجتماعی رشد کرده بود، ناگهان با واقعیت تلخ اقتدارگرایی مواجه شد؛ سقوط امیدی که ضربهای جدی به آینده کشور وارد کرد.
خروج غیرمسئولانه آمریکا همچنین زمینهساز تشدید شکافهای قومی و مذهبی شد. بسیاری از اقلیتها احساس کردند بار دیگر در حاشیه قرار گرفتهاند و امنیت و حقوق آنان نادیده گرفته شده است. این وضعیت، انسجام اجتماعی را بیش از پیش تضعیف کرد و افغانستان را به صحنهای برای رقابتهای منطقهای بدل ساخت.
سرمایهگذاریهای خارجی و کمکهای بینالمللی نیز بهشدت کاهش یافت و افغانستان در مسیر انزوا قرار گرفت. انسداد مسیر توسعه، کاهش فرصتهای اقتصادی و افزایش فقر، آیندهای تاریکتر برای مردم رقم زد. افزون بر آن، خروج آمریکا نهتنها افغانستان، بلکه کل منطقه آسیای مرکزی و جنوب آسیا را با تهدیدهای جدید امنیتی مواجه ساخت و زمینهساز بیثباتی گستردهتر شد.
در مجموع، روز ۳۱ آگست بهعنوان میراث تلخ بیست سال حضور آمریکا و خروج غیرمسئولانهاش در حافظه تاریخی مردم افغانستان باقی مانده است. این خروج، تبعات تلخ انسانی، اجتماعی و سیاسی گستردهای داشت: از فروپاشی جامعه مدنی و محدودیت شدید زنان و دختران، تا افزایش ناامنی، مهاجرت اجباری و بیاعتمادی عمومی. مهمتر از همه، مذاکرات دوحه بهعنوان نماد خیانت به ملت افغانستان در ذهنها ماندگار شد؛ توافقی که بدون مشارکت واقعی مردم، آینده کشور را به دست طالبان سپرد و افغانستان را وارد دورهای تازه از بحران و بیثباتی دائمی کرد.
