افغانستان در سالهای اخیر با یکی از عمیقترین بحرانهای اقتصادی روبهرو بوده است. قطع کمکهای خارجی، انسداد داراییهای ارزی، کاهش سرمایهگذاری، مهاجرتهای گسترده و محدودیتهای شدید بر فعالیت زنان، فشار سنگینی بر ساختار معیشتی مردم وارد کرده است. در چنین شرایطی، نرخ بیکاری بهویژه در میان جوانان به سطح هشداردهندهای رسیده و بسیاری از خانوادهها زیر خط فقر قرار گرفتهاند. نبود فرصتهای شغلی پایدار، نبض زندگی شهری و روستایی را کُند کرده و وابستگی به کمکهای بشردوستانه را افزایش داده است.
در میان این فضای دشوار، گزارش اخیر معاونیت اقتصادی ریاستالوزرای طالبان مبنی بر فعالیت نزدیک به یک میلیون نفر در صنعت قالینبافی و رشد چشمگیر صادرات آن، نکتهای امیدوارکننده و در عین حال قابل تأمل است. قالین دستباف افغانستان، بهویژه نمونههای مرغوب مناطق شمالی، غربی و مرکزی، سالها است که در بازارهای جهانی چون اروپا، آمریکا و کشورهای حوزه خلیج فارس جایگاهی شناختهشده دارد. شهرت جهانی این کالا، حاصل کیفیت مواد اولیه، اصالت طرحها و مهارت بافندگانی است که این هنر را نسل به نسل منتقل کردهاند.
نکته کلیدی آنجاست که در ساختار اقتصادی افغانستان، مشاغل مبتنی بر تولید و صنایع دستی، از معدود حوزههایی به شمار میروند که بدون نیاز به سرمایهگذاری کلان یا زیرساختهای پیچیده، میتوانند برای جمعیت وسیعی اشتغال ایجاد کنند. صنعت قالینبافی دقیقاً چنین ظرفیتی دارد؛ صنعتی که عمدتاً در روستاها و مناطق محروم جریان دارد و میتواند مانع مهاجرت بیرویه روستاییان به شهرها شود. در اقتصاد جهانی، کسبوکارهای تولیدمحور همواره سنگ بنای ثبات و توسعه پایدار ملتها بودهاند، زیرا علاوه بر ایجاد ارزش افزوده، زنجیرهای از مشاغل جانبی در حوزههای رنگرزی، نخریسی، حملونقل و صادرات را فعال میکنند.
با این حال، پرسش اساسی آن است که آیا این رشد صادراتی در شرایط کنونی، پایدار و فراگیر خواهد بود یا آنکه بدون حمایت ساختاریافته، در نوسانات بازار جهانی و محدودیتهای سیاسی، دچار فرسایش میشود. نبود بانکداری رسمی برای انتقال وجوه صادراتی، محدودیت در صدور ویزا برای بازرگانان افغان، نبود نمایندگیهای تجاری فعال در خارج، و نگرانیهای جهانی نسبت به کار کودکان و شرایط کار در این صنعت، از جمله موانعی است که میتواند آینده این بخش را تهدید کند.
توجه جدی به صنعت قالینبافی، نهتنها یک ضرورت فرهنگی برای حفظ میراث هنری افغانستان، بلکه یک نیاز اقتصادی برای نجات میلیونها خانواده از فقر و بیکاری است. اگر این ظرفیت تاریخی با برنامهریزی هوشمندانه، ایجاد تعاونیهای تولیدی، گسترش بازاریابی بینالمللی و رعایت استانداردهای جهانی کار همراه شود، میتواند به یکی از ستونهای واقعی احیای اقتصاد افغانستان بدل گردد؛ ستونی که برخلاف کمکهای مقطعی، بر دوش مردم و توانمندیهای بومی استوار است.
