شهادت امام رضا (ع)، هشتمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت، نمادی از تقابل همیشگی حق و باطل، علم و جهل، و کرامت انسانی در برابر قدرت ابزاری حکومتهای جائر است.
این اندوه بزرگ را به تمامی مسلمانان جهان، به ویژه شیعیان مخلص و آزادگان عدالت خواهی که پرچم مبارزه با ظلم را برافراشته اند، تسلیت میگوییم. یاد و سیرهء آن حضرت، چراغ فروزانی برای همه رستاخیزخواهان حقیقت است؛ و روح بلندش، همواره پشتوانه ایمان و استقامت مستضعفان در برابر زورگویان تاریخ خواهد بود. از خداوند متعال، علو درجات برای آن امام همام و صبری جمیل برای تمامی عزاداران و شیفتگان مکتب اهلبیت (ع) مسئلت داریم.
در واپسین روزهای ماه صفر، دلهای شیفتگان اهل بیت (ع) در اندوه فراق هشتمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت، حضرت علی بن موسی الرضا (ع)، به سوگ مینشیند. این مناسبت، فرصتی مغتنم است تا بار دیگر به ابعاد گوناگون شخصیت بیهمتای این امام همام و وقایع تلخ و شیرین دوران حیات پربار ایشان، که دریایی از علم، اخلاق، صبر و سیاست را در خود جای داده، بنگریم. امام رضا (ع) که به القابی چون «عالم آل محمد» و «ضامن آهو» ملقب شدهاند، چهرهای جامع از یک پیشوای دینی، فیلسوفی خردگرا و سیاست مداری آگاه به مسائل اجتماعی روزگار خویش بودند. تحلیل این شخصیت عظیم و فرجام ناگوار شهادت ایشان، ما را با لایههای پنهان تاریخ و نقش محوری اهل بیت (ع) در تکامل فکری و فرهنگی جهان اسلام آشنا میسازد.
مطابق با اطلاعاتی که در اختیار داریم، امام رضا (ع) در سال 148 هجری قمری در مدینه چشم به جهان گشود و پس از شهادت پدر بزرگوارشان، امام موسی کاظم (ع)، در سال 183 قمری، زعامت شیعیان را به مدت بیست سال بر عهده گرفتند. این دوران همزمان با خلافت خلفای عباسی، به ویژه مأمون بود که مهم ترین رویداد سیاسی زندگی ایشان، یعنی ولایتعهدی اجباری، در همین عصر رقم خورد. مأمون که از مقبولیت علمی و اجتماعی امام هراس داشت، ایشان را از مدینه به مرو در خراسان فراخواند. با این حال، امام رضا (ع) از این موقعیت نه برای قدرت طلبی، بلکه برای ترویج معارف ناب اسلامی و پاسخگویی به شبهات فرقهها و ادیان مختلف بهره جستند و در مناظرات علمی، بر تمامی دانشمندان عصر خویش برتری یافتند. سرانجام، در آخرین روز از ماه صفر سال 203 هجری قمری، این خورشید علم و تقوا در شهر طوس به دستور مأمون و با خورانیدن زهر، به شهادت رسید و در همان سرزمین، بارگاه ملکوتی ایشان که اکنون قبله گاه عاشقان در مشهد مقدس است، آرام گرفت.
«عالم آل محمد» بودن، تنها یکی از القاب این امام همام است که نشان از وسعت بینش و دانش بی نظیر ایشان در حوزه های مختلف دارد. از ایشان سخنان ارزشمندی در زمینههای گوناگون اخلاقی، اجتماعی و معرفتی به یادگار مانده است که میتواند چراغ راه انسانها در تمام اعصار باشد. به عنوان نمونه، در روایتی که در کتاب شریف «کافی» نقل شده، ایشان میفرمایند:
«مؤمن، مؤمن واقعی نیست، مگر آن که سه خصلت در او باشد: سنتی از پروردگارش که پوشاندن راز خود است؛ سنتی از پیغمبرش که مدارا و نرم رفتاری با مردم است؛ و سنتی از امامش که صبر کردن در زمان تنگدستی و پریشان حالی است.»
این کلام گهربار، به زیبایی ابعاد یک زندگی متعالی مبتنی بر اخلاق، مدارا و استقامت را ترسیم می کند که امروز نیز بیش از هر زمان دیگر، جامعه بشری به آن نیازمند است.
امروزه، بارگاه ملکوتی ثامن الحجج (ع) در مشهد الرضا، یکی از بزرگ ترین و مهم ترین مراکز علمی و فرهنگی جهان اسلام به شمار میرود. کتابخانههای عظیم و متعددی در جوار این حرم مطهر، از جمله کتابخانههای تخصصی با گنجینههای ارزشمند از نسخ خطی و کتب نفیس، همواره پذیرای دانشجویان، پژوهشگران و جویندگان علم و دانش از سراسر جهان بوده و بستری کم نظیر برای تحقیق و تعمیق معرفت فراهم آورده است.
علاوه بر کتابخانهها، سالنهای فرهنگی و سمینارهای بینالمللی که هر ساله با حضور اندیشمندان و صاحب نظران برجسته در این مکان مقدس برگزار میشود، نشان از پویایی و حیات علمی سرشار از برکت این آستان دارد. این محافل، به برکت نام و یاد امام رضا (ع)، به کانونی برای تبادل افکار و ارائه جدید ترین دستاورد های علمی در حوزه های گوناگون تبدیل شده است و نشان میدهد که چگونه یک شخصیت دینی میتواند مشعل دار علم ورزی و تمدن سازی باشد.
جایگاه اهل بیت عصمت و طهارت (ع) در اسلام، بی نظیر و ریشه در کلام گهربار رسول گرامی اسلام (ص) دارد. بدون شک، خاندان پیامبر (ص)، هر یک به نوبه خود، نقشی بیبدیل در هدایت، تفسیر صحیح قرآن، و ترویج آموزههای ناب اسلامی داشتهاند و دریای فضل و دانش آنان، جهان اسلام را از هر گزندی مصون داشته است.
پیامبر اکرم (ص) درباره ایشان فرمودند: «خدایا! اینان اهل بیت من هستند. دوستان آنها دوستان من و دشمنان آنها دشمن من هستند. خدایا! بر آنها درود فرست و بدیها را از آنها دور کن.» این حدیث شریف، محبت و پیروی از اهل بیت (ع) را نه یک امر شعاری، بلکه مسیری برای هم راهی با حق و حقیقت معرفی میکند.
واقعیت انکارناپذیر این است که افتخار میزبانی از مرقد مطهر این بزرگواران، عطیهای الهی و مایه برکت عظیم برای ملتهای عراق و ایران است. حرمهای مطهر امیرالمؤمنین علی (ع)، سیدالشهداء حسین (ع)، امام موسی کاظم (ع) و امام محمد تقی (جواد) (ع) در عراق و حرم امام رضا (ع) و حضرت معصومه (س) در ایران، نه تنها کانونهای عزت و معنویت، بلکه مایه وحدت و انسجام جهان اسلام بوده و خیر و برکت فراوانی را برای مردم این دو کشور به ارمغان آورده است. خوشا به حال آنان که در جوار این انوار تابناک، از سفره کرامت ایشان بهره مند میشوند.
شهادت امام رضا (ع)، فرجامی تراژیک اما پرمعنا برای زندگی ای است که در مسیر اعتلای کلمه حق و هدایت خلق، هیچ گاه از اهداف والای خود عقب نشینی نکرد. این واقعه دلخراش، نشان از آن دارد که دشمنی با علم، اخلاق و کرامت انسانی، همواره در طول تاریخ به اشکال مختلف بروز یافته است. واقعه شهادت، نه یک پایان، که سرآغازی برای حیاتی جاودانه و گسترش روزافزون مکتب ناب محمدی (ص) شد. امروز، مشهد الرضا، پایتخت معنوی ایران، با برخورداری از کتابخانههای عظیم، سمینارهای علمی و مجالس فرهنگی، به بهترین شکل نشان میدهد که زنده نگه داشتن یاد و میراث یک امام، تنها به سوگواری و عزاداری نیست؛ بلکه مهم تر از آن، تمسک به سیره عملی و علمی ایشان است.
شاید بتوان گفت که این حرم مطهر و رونق علمی آن، بزرگ ترین پاسخ به توطئه مأمونها در طول تاریخ است؛ به آنها که می پندارند با خاموشی چراغ دانش و از میان برداشتن انسانهای وارسته، میتوانند بر جهل و تاریکی حاکم شوند. امروز، قبله عاشقان جهان، نه فقط یک مکان برای زیارت، که بزرگ ترین دانشگاه علوم انسانی و الهی است و این میراث، برای همیشه پابرجا خواهد ماند.
