سفر اخیر منصور بیجار، والی سیستان و بلوچستان، به ولایت نیمروز در افغانستان، فراتر از یک دیپلماسی تشریفاتی و صرفاً مرزی است، چرا که این اقدام نشاندهنده یک تغییر الگو در رویکرد تهران نسبت به کابل و بهویژه نسبت به استانهای مرزی است. تأکیدات مکرر والی سیستان و بلوچستان بر شکلگیری الگوی همکاری خاص «سیستان و نیمروز» در حوزههای اقتصادی، امنیتی و مردمی، حاکی از درک عمیق از این واقعیت است که ثبات و توسعه پایدار در این منطقه، نیازمند عبور از روابط کلی و سطحی میان دولتها و تمرکز بر تعاملات بومی و محلی است که ریشه در جغرافیا و فرهنگ مشترک دارند. این رویکرد نشان میدهد که تهران به دنبال نهادینهسازی همکاریها در سطح ولایات است، حتی در صورت نوسانات سیاسی در سطح ملی کابل، خطوط ارتباطی و منافع مشترک دو طرف آسیب نبیند و الگویی از مدیریت مرزی ارائه دهد که مبتنی بر اعتماد متقابل و منافع مشترک باشد.
در بخش اقتصادی، تحلیلها به نکتهای حیاتی و راهبردی اشاره دارند که مستقیماً با چالشهای روز اقتصاد ایران و افغانستان گره خورده است؛ یعنی استفاده از ظرفیتهای متقابل برای مقابله با تحریمهای یکجانبه ایالات متحده. وقتی آمریکا تلاش میکند با ایجاد موانع شدید در تجارت و مالی، اقتصاد دو ملت را فلج کند، راهکار هوشمندانه و اجتنابناپذیر، فعالسازی مرزهای وسیع و توسعه تجارت دوجانبه از طریق کانالهای رسمی و نیمهرسمی است. بنابراین، توسعه روابط تجاری میان سیستان و بلوچستان با نیمروز و سایر ولایات همجوار، نه یک انتخاب لوکس، بلکه یک ضرورت استراتژیک برای بقای اقتصادی و کاهش فشار تورمی و بیکاری در هر دو سوی مرز محسوب میشود.
مدیران اقتصادی دو کشور اکنون با چالشی جدی روبرو هستند که چگونه میتوانند این ظرفیتهای عظیم را از حالت بالقوه به بالفعل تبدیل کنند و زیرساختهای لازم برای رونق اقتصادی و بازدهی بالاتر را فراهم آورند تا بخشی از اقتصاد دو کشور که تحت تأثیر تحریمها قرار دارد، دوباره به چرخه تولید و سودآوری متصل شود.
از منظر امنیتی و سیاسی، اظهارات والی سیستان و بلوچستان درباره مواضع ضد استکباری مردم افغانستان و مهاجران این کشور در ایران، بُعد ایدئولوژیک و اجتماعی روابط دو کشور را برجسته میکند. این تأکید نشان میدهد که جمهوری اسلامی ایران به دنبال تقویت پیوندهای عاطفی و ایدئولوژیک با ملت افغانستان است تا پایههای دوستی را فراتر از منافع صرفاً سیاسی بنا نهد.
ارزشگذاری به ایستادگی مردم افغانستان در برابر جبهه استکبار، پیامی سیاسی قوی به کابل و منطقه است که نشان میدهد تهران همسایهای را میپسندد که در برابر فشارهای خارجی مقاومت میکند و این همسوئی ارزشی، میتواند به عنوان یک ضامن امنیتی عمل کند. همچنین، مدیریت مساله مهاجران از طریق تقویت این پیوندهای فرهنگی و مردمی، میتواند تنشهای احتمالی اجتماعی را کاهش داده و مهاجران را به عنوان حلقههای وصل فرهنگی و نه چالشهای امنیتی در نظر بگیرد که این امر خود به تقویت انسجام اجتماعی در هر دو کشور کمک شایانی خواهد کرد.
در مجموع، ایران و افغانستان به دلیل قرابتهای تاریخی و فرهنگی پتانسیل تبدیل شدن به یک بلوک قدرتمند منطقهای را دارند که میتواند در برابر تحولات ژئوپلیتیک مقاومت کند. با این حال، کلید موفقیت در این مسیر، عملیاتیسازی برنامهها توسط مدیران کارآمد و حذف موانع بوروکراتیک است. اگر مدیران اقتصادی و امنیتی دو کشور بتوانند با برنامهریزی دقیق و تلاش مستمر، زمینههای همکاری استراتژیک و بلندمدت را در سطح استانهای مرزی مانند سیستان و نیمروز محقق کنند، میتوان امیدوار بود که این همکاریها منجر به ثبات پایدار، رونق اقتصادی و ارتقای سطح زندگی مردم دو همسایه خواهد شد. بنابراین، سفر والی سیستان و بلوچستان به نیمروز، نه تنها یک رویداد خبری، بلکه آغازگر فصلی جدید در دیپلماسی منطقهای ایران با افغانستان است که بر پایههای محکم همکاری دوجانبه، درک متقابل از نیازهای امنیتی و اقتصادی، و مقاومت مشترک در برابر فشارهای خارجی استوار است.
