افول ستاره غرب در افق ژنو؛ از فشار حداکثری تا پذیرش شکست کامل
توافق اخیر برای توقف درگیری میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده، نه یک آتش بس ساده، بلکه نقطه عطفی در نظم منطقهای و جهانی است. این گزارش با استناد به اذعان صریح تحلیلگران غربی و رسانههای عبری نشان میدهد که واشنگتن در تمام اهداف اعلام شده خود ناکام مانده و تهران با تلفیقی از اقتدار نظامی، همبستگی اجتماعی و دیپلماسی هوشمندانه، معادلات قدرت را به نفع خود تغییر داده است. این نوشتار در سه محور اصلی، تثبیت بازدارندگی ایران، افول هژمونی امریکا و نقش قدرت میدان در پیروزی دیپلماتیک را واکاوی میکند.
برای بیش از چهار دهه، استراتژی ایالات متحده در قبال جمهوری اسلامی ایران بر ترکیبی از «فشار حداکثری» و «تهدید نظامی» استوار بود. واشنگتن و متحدان منطقهای و فرامنطقهای آن، به ویژه رژیم صهیونیستی، با طراحی سناریوهایی از «تغییر رفتار تا تغییر رژیم»، تصور می کردند که تداوم بحرانهای تحمیلی، سرانجام تهران را به زانو درخواهد آورد. اما گزارشهای اخیر از توافق ژنو، که به اذعان تام نیکلز، استاد کالج جنگ امریکا، «شکست کامل سیاستهای ترامپ» است، برگ دیگری از تاریخ را ورق زد. لحظهای که کاخ سفید بدون دستاورد راهبردی، مجبور به امضای سندی شد که به تعبیر رسانههای صهیونیستی، «شوک استراتژیک» و «انزوای دیپلماتیک» تلآویو را رقم زد. این مقدمه، ما را به این پرسش اساسی میرساند: چه عواملی باعث شد ابرقدرت قرن بیست و یکم در برابر کشوری که بیش از چهل سال هم تنها بود و هم دچار تحریم های ظالمان غرب بود، عقب نشینی تاکتیکی و حتی راهبردی را بپذیرد؟
تثبیت بازدارندگی ایران و تغییر محاسبات طرف مقابل
روند تحولات میدانی و دیپلماتیک ماههای اخیر به روشنی نشان داد که محاسبات راهبردی کاخ سفید دچار دگردیسی بنیادین شده است. به نقل از تحلیلگران ارشد امریکایی تأکید دارد که علیرغم میلیاردها دالر هزینه نظامی-اقتصادی، «ساختار حاکمیتی، توان موشکی-پهپادی و نفوذ منطقهای ایران کاملاً دست نخورده و قدرتمند باقی مانده است». این یعنی نظریه «بازدارندگی فعال» ایران به بلوغی رسیده که هر گونه محاسبه هزینه-فایده را برای دشمن معکوس میکند.
در چارچوب نظریه بازیها، امریکا پس از آزمودن گزینههای نظامی محدود مانند حملات متقابل و فشار حداکثری، به این نتیجه رسید که هزینه ادامه بحران به مراتب از هر دستاورد احتمالی فراتر میرود. پذیرش شروط ایران از جمله «حفظ برنامه هستهای و موشکی و لغو تحریمهای کشتیرانی» صرفاً یک امتیاز دیپلماتیک نیست؛ بلکه اذعان صریح به ناتوانی در تغییر اراده یک قدرت منطقهای است. شکل گیری موازنه جدید که در آن تهران به عنوان «طرف قویتر» مسیر آینده را تعیین می کند، پایان یک سویه گرایی امریکایی و آغاز عصر چند قطبیِ مبتنی بر قدرتهای مقاوم است.
ناکامی راهبرد فشار و تهدید نظامی – افول هژمونی امریکا
برای درک عمق این تحول، باید از کلیشه «ابرقدرت شکست ناپذیر» عبور کرد. امریکایی که پس از فروپاشی شوروی خود را «رهبر جهان تک قطبی» می نامید، امروز در سیاست خارجی خود دچار آنچه «بحران مشروعیت راهبردی» نامیده میشود، گشته است. گزارش روزنامه عبری که مقامات اسرائیل را «کیسه بوکس ایران و ترامپ» میخواند، تنها یک طنز سیاسی نیست؛ بلکه روایتی از واقعیت تلخ غربیهاست: واشنگتن دیگر قادر به مدیریت بحرانها بدون پذیرش شکست تصویری نیست.
تام نیکلز صراحتاً میگوید: «ترامپ در دستیابی به تک تک اهداف جنگی خود ناکام مانده است.» این ناکامی را باید در بستر افول نسبی قدرت امریکا تفسیر کرد: کاهش توان بازدارندگی اخلاقی و نظامی، خستگی افکار عمومی از جنگهای فرسایشی، و ظهور بازیگرانی که منطق صفر-و-صد را بر نمیتابند. ایران به تنهایی نشان داد که یک «قدرت منطقهای تثبیت شده» ست و میتواند با ترکیب دیپلماسی مقاوم و قدرت میدانی، ابرقدرت را مجبور به عقب نشینی کند. این همان لحظهای است که هژمونی امریکا نه با یک انفجار، بلکه با یک «خونریزی آرام راهبردی» رو به زوال مینهد.
نمایش پیوند قدرت میدان و دیپلماسی – نقش همبستگی اجتماعی
اما آنچه اغلب تحلیلهای ژئوپلیتیک از آن غافل میشوند، عامل داخلی و اجتماعی این پیروزی است. توافق ژنو صرفاً حاصل موشک ها و پهپاد ها نبود؛ بلکه نمایشی از «همبستگی اجتماعی» به عنوان سرمایه ناملموس قدرت ملی ایران بود. در شرایطی که تئوریهای «فشار حداکثری» بر فروپاشی اقتصادی و نارضایتیهای داخلی شرط بسته بودند، جامعه ایران با حفظ انسجام نسبی، راهبرد «مقاومت فراگیر» را به کار بست.
این پیوند میان «قدرت میدان» (توان نظامی و امنیتی) و «قدرت دیپلماسی» (مهارت مذاکرهای) و «سرمایه اجتماعی» (همبستگی و اعتماد عمومی به حاکمیت) یک مثلث طلایی ساخت. امریکا متوجه شد که در مقابل کشوری قرار دارد که بحرانهای خارجی نه تنها اراده آن را تضعیف نکرده، بلکه به عامل انسجام ملی تبدیل شده است. به تعبیر کاربران فضای مجازی، «آبروریزی بینالمللی واشنگتن، بازتابی از افول هژمونی در برابر مقاومت ملت ایران است». این درس مهمی برای آینده منازعات است: تا زمانی که پشت دیپلماسی، اراده میدان و پشتوانه مردمی باشد، معادلات علیه هر ابرقدرتی بازنویسی خواهد شد.
توافق ژنو را نمی توان صرفاً یک رویداد دیپلماتیک یا آتش بس موقتی دانست. این توافق، به تعبیر دقیق، «سند تسلیم یک راهبرد» است. راهبردی که بر تهدید، تحریم و مداخله نظامی استوار بود، پس از صرف صدها میلیارد دالر و به خطر انداختن امنیت جهانی، در برابر اراده تثبیت شده ملت ایران به زانو درآمد. تام نیکلز و رسانههای عبری، هرچند با اکراه، اعتراف کردند که ایران نه تنها شکست نخورد، بلکه به عنوان «قدرت اول تعیین کننده خاورمیانه» از این میدان بیرون آمد.
اما تامل برانگیزترین بخش این رویداد، هشداری است به همه نظریه پردازان روابط بینالملل: عصر هژمونی بیچون و چرای امریکایی به پایان خود نزدیک میشود. آنچه در ژنو رقم خورد، پیش نمایی از جهانی است که در آن، قدرت های منطقهای با پشتوانه همبستگی اجتماعی و بازدارندگی همه جانبه، قادرند موازنه را نه فقط در حیاط خلوت خود، بلکه در قامت یک قدرت جهانی بازتعریف کنند. برای ایران، این توافق تنها یک پیروزی دیپلماتیک نیست؛ بلکه گواهی تاریخی بر این حقیقت است که «اراده استوار» در برابر «زور پوشالی»، همواره روایت گر پایان خوش استقامت خواهد بود.
آینده از آنِ کسانی نیست که بیشترین بمب را دارند، بلکه از آنِ کسانی است که عمیقترین باور را به خداوند، عدالت و مقاومت دارد. ژنو، غروب هژمونی و طلوع نظمی تازه را اعلام کرده است.
نویسنده: م. کهریزنوی
