تعصبات قومی و مذهبی از بزرگ ترین چالشهای جوامع مختلف، به ویژه در کشورهای درگیر جنگ و بحرانهای طولانیمدت، به شمار میروند. افغانستان، که طی چهار دهه گذشته جنگهای داخلی پیچیده و تحولات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی عمیقی را تجربه کرده، نمونهای بارز از این چالشهاست.
این نوشتار، نقش رسانهها را در کاهش تعصبات قومی و مذهبی در افغانستان بررسی کرده و راهکارهای مؤثری را برای به کارگیری رسانههای جمعی و دیجیتال در راستای تقویت همدلی، تفاهم و تسامح میان اقوام و مذاهب گوناگون ارائه میدهد. با توجه به نفوذ گسترده رسانهها در جهان معاصر، در این تحلیل از آموزههای دینی، فلسفی و اجتماعی نیز بهره گرفته شده تا نشان دهد رسانهها چگونه میتوانند ابزاری کارآمد برای تقویت همبستگی ملی و کاهش پیشداوریهای منفی باشند.
افغانستان، با پیشینهای غنی از فرهنگ و تمدن، در دهههای اخیر و به ویژه پس از تهاجمات خارجی، بحرانهای داخلی و ظهور گروههای افراطی، درگیر منازعات و شکافهای عمیق قومی، مذهبی و زبانی شده است. این جنگها و بحرانها نه تنها زیرساختهای اقتصادی و اجتماعی کشور را ویران کرده، بلکه ارزشهای فرهنگی و سنتهای دیرینه و شیرین آن را نیز دستخوش تغییر و تهدید قرار دادهاند.
بر پایه گزارشهای تازه رسانهها، طالبان جواز فعالیت شماری از نهادهای حامی رسانهها و خبرنگاران را لغو کردهاند. همچنین خبرنگاران تأکید دارند که این گروه پس از بازگشت به قدرت، با اعمال محدودیتهای گسترده، مسدود کردن رسانههای مستقل، اعمال سانسور شدید و کنترل ساختارهای رسانهای، نه تنها آزادی بیان را محدود کردهاند، بلکه زمینههای شفافیت، نظارت و پاسخگویی نهادهای رسانهای را نیز از بین بردهاند؛ وضعیتی که به شدت اعتماد عمومی به این نهادها را تضعیف کرده است.
در چنین شرایطی، رسانهها بهعنوان یکی از ارکان اصلی ارتباطات اجتماعی میتوانند نقش مهمی در کاهش تعصبات و جلوگیری از گسترش شکافهای قومی و مذهبی ایفا کنند. رسانهها، به ویژه در جوامع جنگ زدهء چون افغانستان، همچون پلی ارتباطی میان اقوام و گروههای مختلف عمل میکنند و میتوانند با گسترش آگاهی و ترویج فرهنگ تسامح، سهمی اساسی در ایجاد همدلی و همبستگی ملی داشته باشند.
افغانستان به دلیل موقعیت جغرافیایی و تاریخ پر فراز و نشیب خود، همواره محل تلاقی و تعامل اقوام و فرهنگهای مختلف بوده است. اقوام پشتون، تاجیک، هزاره، اوزبیک، بلوچ، سادات و سایر گروههای قومی در این کشور زندگی میکنند که هرکدام ویژگیها، باورها و آداب و رسوم خاص خود را دارند. در کنار این تنوع قومی، افغانستان دارای طیف وسیعی از مذاهب مختلف است که بیشترین جمعیت آن مسلمان هستند و به مذاهب شیعه و سنی تقسیم میشوند.
اما بحرانهای سیاسی و جنگهای داخلی، به ویژه پس از اشغال افغانستان توسط اتحاد جماهیر شوروی، جنگهای داخلی دهه ۱۹۹۰ و ظهور طالبان، موجب شکلگیری تعصبات قومی و مذهبی شدید شده است. این تعصبات، در بسیاری از موارد باعث ایجاد درگیریها و خشونتهای خونین میان گروهها شده و از پیشرفت کشور در زمینههای مختلف جلوگیری کرده است. در چنین شرایطی، رسانهها به عنوان یک ابزار کلیدی برای تغییر نگرشها و رفتارها میتوانند نقش بسیار مهمی در کاهش تعصبات ایفا کنند.
نقش رسانهها در کاهش تعصبات قومی و مذهبی:
رسانهها به ویژه رسانههای جمعی و دیجیتال، ابزاری قوی برای انتقال اطلاعات، آگاهیبخشی و ترویج ارزشهای انسانی هستند. آنها میتوانند بهعنوان یک عامل مؤثر در کاهش تعصبات قومی و مذهبی در افغانستان عمل کنند. در این راستا، چندین راهکار برای رسانهها قابل اجراست:
الف. آموزش و آگاهیبخشی
رسانهها میتوانند با تولید و پخش برنامههای آموزشی و مستنداتی که به تاریخ و فرهنگ اقوام مختلف پرداخته و مشترکات انسانی را برجسته کنند، به افزایش آگاهی مردم در مورد تنوع فرهنگی و مذهبی افغانستان کمک کنند. این نوع برنامهها میتوانند به مردم نشان دهند که تفاوتهای قومی و مذهبی در واقع بر غنای فرهنگی و اجتماعی کشور افزوده و نباید موجب تفرقه شوند.
ب. ترویج فرهنگ تسامح و احترام متقابل
یکی از مهم ترین وظایف رسانهها در جوامع پرتنش مثل افغانستان، ترویج فرهنگ تسامح و احترام متقابل است. رسانهها میتوانند از طریق تولید محتوای فرهنگی و دینی، اصول اخلاقی مشترک مانند عدالت، صلح، هم پذیری، احترام به حقوق دیگران و حسننیت را ترویج دهند. آموزههای دینی اسلام که در قرآن کریم و احادیث پیامبر اسلام (ص) آمده است، همواره بر اهمیت برادری، همدلی و احترام به دیگران تأکید دارند. پیامبر اسلام (ص) در حدیثی فرمودهاند: «مؤمنان در محبت و مهربانی به یکدیگر مانند بدن واحدند.»
ج. ایجاد فضاهای گفتگو و تبادل نظر
رسانهها میتوانند با ایجاد فضاهای گفتگو و مباحثه، زمینه تبادل نظر میان افراد و گروههای مختلف قومی و مذهبی را فراهم کنند. این فضاها میتوانند به ایجاد درک و همدلی میان مردم کمک کنند و در نتیجه، از تعصبات قومی و مذهبی کاسته شود.
د. مقابله با افراطگرایی و خشونت ورزی
رسانهها میتوانند با برخورد قاطعانه با افراطگرایی و ترویج گفتار و رفتارهای خشونتآمیز، جامعه را از آفات این پدیدهها مصون نگه دارند. رسانههای ملی داخلی و بیرون از کشور باید نقشی فعال در شناسایی و معرفی گروههای افراطی ایفا کنند و همچنین پیامهای صلحجویانه و همبستگی را در برابر تبلیغات جنگ طلبانه و تفرقه افکنانه ارائه دهند.
در سطح جهانی، تجربیات کشورهای مختلف نشان میدهند که رسانهها در کاهش تعصبات قومی و مذهبی تأثیرگذار بودهاند. به عنوان مثال، در آفریقای جنوبی، رسانهها نقش مهمی در فرآیند آشتی ملی پس از پایان رژیم آپارتاید ایفا کردند. رسانههای آن کشور توانستند با تولید برنامههای مختلف، تفاوتها را به عنوان یک دارایی فرهنگی معرفی کرده و فضای آشتی و همبستگی را در میان اقوام مختلف ایجاد کنند.
در جهان اسلام نیز نمونههای مشابهی وجود دارد. در ایران، رسانهها با تأکید بر وحدت میان شیعه و سنی و با استفاده از آموزههای دینی اسلام، توانستهاند زمینههای تفاهم و همزیستی مسالمتآمیز را فراهم کنند. به ویژه در کشورهایی مانند اندونزیا، مالزیا، روسیهو هند رسانهها توانستهاند به خوبی فرهنگ تسامح و همبستگی میان اقوام مختلف را تقویت کنند.
در نهایت، رسانهها میتوانند به عنوان یک نیروی قوی و مؤثر در کاهش تعصبات قومی و مذهبی در افغانستان نیز به خوبی عمل کنند. از طریق آموزش، ترویج فرهنگ تسامح و احترام متقابل، ایجاد فضاهای گفتگو و مقابله با افراطگرایی، رسانهها میتوانند نقشی حیاتی در ایجاد همبستگی ملی و ایجاد فضای صلح و آشتی ایفا کنند. همچنین، آموزههای دینی و فلسفی، و تجربیات جهانی میتوانند راهکارهای عملی و مؤثری برای استفاده بهینه از رسانهها در جهت کاهش تعصبات قومی و مذهبی فراهم کنند. با توجه به وضعیت کنونی جاری در کشور، این وظیفه بر دوش رسانهها، فعالان فرهنگی و عالمان دینی راستین است (به ویژه در این زمینه مسئولیت بیشتر را حکام کشور دارند!) که در راستای تحقق همبستگی، همدلی و توسعه پایدار کشور قدم بردارند.
